پنج سال اول زندگی مهم ترین مرحله رشد انسان است کودکان، آسیب پذیرترین گروه در هر جامعه هستند و از هیچ چیز آنان از جمله غذا، پوشاک و نیازهای دیگرشان نباید کاست.
یونیسف اعلام داشته، که تنها با اختصاص 5 دلار برای هر کودک می‌توان جان 90% از کودکانی را که سالانه می‌میرند نجات داد و برای بهبود چشمگیر زندگی کودکان جهان سوم کافی است که همان مبلغ در یک سال خرج شود . پنج سال اول زندگی، بحراني‌ترين مرحله زندگي كودك است زيرا تمام استعدادهاي كودك در اين دوره شكل ميگيرند و شالوده رشد انسان در اين دوره پي‌ريزي مي‌شود.
مطالعات و پژوهش هاي متعددي ثابت كرده‌اند كه سه سال اول زندگي كودك بحراني‌ترين دورة رشد او است.
بيش از 70 درصد از سيناپس ها (سلولهاي رابط مغز) در اين مدت تشكيل مي شوند و رشد مغز در اين دوره به اوج خود مي رسد.
محيطي كه كودك در اين دوره با آن روبه‌رو مي شود نه تنها شالوده زندگي آتي او را پي‌ريزي مي كند بلكه در عمل ساختار جسمي مغز او را نيز تعيين مي كند.
نكته اساسي اين است كه كودك بايد در اين دوره از مراقبت هاي جامع برخوردار شود تا بتواند به رشد كامل استعدادهاي خود دست يابد.
دوره‌اي كه رابط هاي مغز با سرعتي انفجاري تكثير مي شوند با سال هاي اول كودكي همزمان است، يعني با دوره‌اي كه كودك عملأ در هر لحظه از بيداري، چيزهاي تازه‌اي را براي اولين بار كشف مي كند.
در اين سالها، رشد مغز در بحراني‌ترين وضعيت بوده و نسبت به تأثيرات خارجي (چه مثبت و چه منفي) بيشترين حساسيت را دارد. مراقبت و پرستاري محبت‌آميزي كه كودك در سال هاي اول دريافت مي كند يا فقدان اين تجربيات اساسي، تأثيرات بلند مدتي بر ذهن كودك باقي مي گذارد.
هرچند كه يادگيري در تمام طول زندگي ادامه مي يابد اما در سال هاي نخستين، مغز انسان با سرعتي كه هرگز تكرار نخواهد شد، در حال شكل گيري است.
بنابراين، بسيار مهم است كه كودك فرصت هاي كافي براي مواجهه، تقليد و درگير شدن با تنوع گسترده‌اي از فعاليت ها داشته باشد و بدين وسيله بتواند ياد بگيرد كه از توان هاي مغزي خود استفاده كند.
خانه و ساكنان آن، همراه با هم، اولين محيط كودك و شالوده تعامل او با محيط را تشكيل مي دهند. محيط خانوادگي و فضاي شاد، محبت و تفاهم، جنبه‌هائي از مراقبت كودكان هستند كه بسيار با اهميت هستند؛ كودك بايد آزاد بوده و احساس امنيت كند تا بتواند از امكاناتي كه محيط براي او فراهم مي كند، برخوردار شود.
سال هاي بين سه تا پنج سالگي نيز در رشد كودك اهميت بسزائي دارند. در اين دوره است كه كودك اولين رفتارهاي اجتماعي خود را آغاز مي كند. در اين دوره تماس با دنياي خارج و فراتر از خانه، شروع مي شود. شالوده يادگيري نيز در اين دوره ريخته مي شود.
از لحاظ رشد و پرورش، در اين دوران بيشترين تغييرات در رشد ادراكي، زباني و شخصيتي و مخصوصاً ارتباطات اجتماعي كودك، ايجاد مي‌شود. همچنين در اين دوره، كودكان تسلط بر فعاليت هاي مراقبت از خود مانند تغذيه و لباس پوشيدن را آغاز مي كنند.
اگر كودكان به اندازه كافي در اجتماعات حضور داشته باشند، در ادراك و مهارت هاي زباني پيشرفت بسيار زيادي كرده و حركت در جهت استقلال و خود كفايي بيشتر را آغاز مي كنند، مشروط بر آن كه براي تجربه كردن از طريق اكتشاف سالم و مطمئن، فرصت كافي داشته باشند.
كودكان اين سنين بايد براي بازي و فعاليت هاي خلاقي كه ذهن كودكان را برانگيزند، رشد مهارت هاي زباني از طريق تعامل و برقرار كردن ارتباط ، فضاي اجتماعي كه آنان را در جهت امنيت عاطفي هدايت كند، و اجتماعي شدن در زمينه عادات، ديدگاه‌ها و ارزش ها، فرصت كافي داشته باشند.
با توجه به اهمیت رشد و تکامل کودکان برنامه غربالگری اختلالات تکاملی کودکان از سال گذشته در شهرستان های تحت پوشش دانشگاه علوم پزشکی کرمان در حال اجراست.
در این برنامه 19 پرسشنامه برای کودکان سنین 4 تا 60 ماهه طراحی شده است که در حال حاضر برای کلیه کودکان 12 ماهه و سایر کودکانی که در مراقبت روتین، احتمال مشکل داشته باشند پرسشنامه تکمیل و پیگیری خواهند شد.
14 پزشک معین در 10 شهرستان تحت پوشش با این برنامه همکاری دارند و امید است با اجرای برنامه تشخیصی اختلالات تکاملی، گامی مؤثر در تشخیص و درمان این اختلالات برداشته شود.
دکتر فریبا حیدری- کارشناس کودکان معاونت بهداشتی