آلودگی به شپش در مراکز تجمعی مانند مدرسه­ ها، ورزشگاه­ها، پادگان­ها، پرورشگاه­ها و خوابگاه­ها شایع بوده و آگاهی از علائم و نشانه­ های آن در مهار و حذف آلودگی های انسانی بسیارمؤثر است. شپش از خون انسان تغذیه می­کند و بزاق آن حاوی موادی است که ضمن اینکه از لخته شدن خون جلوگیری می­کند باعث ایجاد حساسیت و خارش شدید می­شود. شپش قادر به پريدن و جهيدن نيست و حركت لغزشي/ آهسته دارد.

ویژگی­های شپش:

شپش حشره­اي كوچك، بدون بال و خونخوار است و از آنجا که سطح خارجی پوست و مو را آلوده می­کند، انگل خارجی اجباری انسان محسوب می­شود.

طول عمر متوسط شپش ماده 30 روز و رنگ آن بين خاكستري تا قرمز متغير است و می­تواند سر، بدن و عانه (دستگاه تناسلي خارجي) را در انسان آلوده كند.

آلودگی به شپش، به دنبال تماس نزدیک بین فردی یا هنگامی که افراد خانواده در فصل­های سرد و برای تأمین گرما لباس بیشتری می­ پوشند، شایع می­شود. شپش به جامعه یا طبقه خاصی محدود نبوده و تمام طبقات را مبتلا می­کند. شپش در آب قادر به تنفس نبوده و زنده نمی­ماند، به همین دلیل از طریق شنا در استخر منتقل نمی­شود.

اگر چه بطور معمول شپش در جوامع فقیر و متراكم شايع­تر است ولي كليه طبقات اجتماعي می­توانند در معرض خطر آلودگي با شپش قرار گيرند.

بطور کل، وجود شپش سر، بدن یا عانه را آلودگی به شپش یا پدیکولوزیس گویند. تخم شپش که رشک (Nit ) نامیده می­شود، بیضی شکل، سفید رنگ و به اندازه ته سنجاق است و به ساقه مو در نزدیکی پوست سر و درز لباس فرد آلوده می­چسبد و به راحتي كنده نمي­شود.

شپش سر:

آلودگي در تمام گروههاي سني ديده مي­شود ولي شپش سر در کودكان (سنين مدارس ابتدايي) شيوع بيشتري دارد. دختر بچه ها به علت تماس بیشتر سر با سر یا تماس پوشش­های سر بیش از پسرها به شپش سر آلوده می­شوند.

شپش تقریباً هر 4 ساعت یک­بار خون­خواری می­کند.

پای شپش به گونه ای است که می­تواندبه مو چنگ بزند، شانه زدن باعث شکسته شدن پاها و مرگ آن خواهد شد.

طول بدن شپش 1 تا 3 میلی­متر است (كوچكتر از مورچه­هاي خيلي كوچك)و با چشم غیر مسلح قابل مشاهده است.

طول عمر شپش ماده حدود یک ماه و روزانه 4 تا 6 تخم می­گذارد. این تخم­ها در نزدیکی پوست سر که دما و رطوبت مناسب است، به موها می­چسبند (بر خلاف شوره یا سایر پوسته­های سر که به­راحتی با برس جدا می­شود). محل شايع اين تخم­ها در موهاي پشت سر و پشت گوش مي­باشد. گاه تعداد اين تخم ها آنقدر زياد است كه مانند سفيدي مو بروز مي­كند. غير از تخم شپش در موارد آلودگي شديدتر خود شپش نيز در روي موها مشهود است. نوزاد شپش پس از هفت روز از تخم خارج شده و پس از سه بار پوست­اندازی بالغ می­شوند.

نشانه­ های آلودگي به شپش سر:

خارش مداوم پشت سر و گردن ناشی از واکنش حساسیتی پوست بدن فرد به بزاق شپش است.

باید توجه داشت که عفونت جدید همیشه سبب خارش سر نمی­شود. در بیشتر موارد، آلودگی به شپش سر بدون علامت است و آلودگی را والدین، آموزگاران یا مربیان بهداشت مدرسه تشخیص می­دهند.

شپش سر بیشتر در نواحی پشت گوش و پس سر زندگی و تخم­گذاری می­کند، از این­رو در هنگام بیماریابی باید به این نکته توجه کرد.

گاهي در موارد پيشرفته غدد لنفاوي اطراف سر در ناحيه گردن برجسته مي شود و گاهي خارش شديد سر باعث كنده شدن پوست و خراشیدگی شده و با اضافه شدن عفونت، ممکن است زرد زخم نیز بروز کند. در چنين مواردي بايد به فكر شپش سر بود و سر بيمار از لحاظ وجود شپش يا تخم آن معاينه شود.

راه­های انتقال:

تماس مستقیم افراد سالم با افراد آلوده (بیشتر در ازدحام جمعيت رخ می­دهد)؛

تماس غیرمستقیم، مانند استفاده مشترک از وسایل شخصی آلوده (لباس­ها، بالش، پتو، ملحفه، شانه، برس، حوله، کلاه، گيره مو، گل سر، مقنعه، شال، روسری و چادر، كلاه، حوله حمام و....). همچنین زماني كه شيوع شپش در جامعه بالاست صندلي اتوبوس­هاي شهري و بين شهري، تاكسي­ها و سالن­هاي اجتماعات نيز در انتقال و انتشار شپش نقش دارند.

درمان شپش سر:

اساس درمان در انواع شپش رعایت اصول بهداشتی فردی، حمام کردن و تعویض منظم البسه و درمان موارد بیماری است. از بين بردن و درمان شپش به دو روش فيزيكي و دارويي امکان­پذیر است. پرمترین داروی انتخابی است که به صورت شامپو، محلول سرشوی، پودر، لوسیون و کرم موجود است.

درمان دارويي شپش سر:

مهم­ترين داروي انتخابي در درمان شپش فراورده هاي پرمترين مي­باشد كه بصورت شامپو و كرم 5% در بازار موجود است.

نحوه استفاده از شامپوي پرمترين:

دو بار درمان به فاصله 8 تا 10 روز لازم است. اگرچه با درمان نخست، شپش­های سر و اکثر تخم­های آن از بین می­روند، اما از آنجا که امکان خروج آن­ها از تخم تا 8 روز بعد وجود دارد، لازم است به فاصله 8 تا 10 روز درمان مجدد انجام شود.

ابتدا بایستی همانند شامپوي معمولي، شامپو پرمترين 1%  كاملا به  كف سر و ساقه موها ماليده و ماساژ داده شود (اگر موها کم پشت باشد مستقیم شامپو مالیده شود، ولی برای موهای پرپشت به منظور آغشته شدن تمام مو با شامپو بایستی موها خيس يا مرطوب باشد) و پس از گذشت مدت 10 دقيقه با آب بخوبی شسته شود، سپس موها با شانه دندانه ريز شانه گردد. مواد موجود در شامپو مي­تواند تا يك هفته در مو بماند و روی رشك (تخم شپش) نيز اثر كشندگي دارند. ضروري است پس از 10 روز درمان تكرار شود.

تمام موارد تماس احتمالی و کلیه افراد آلوده باید درمان شوند؛ در غیر این­صورت، احتمال آلودگی مجدد وجود دارد.

در استفاده از پرمترین برای خانم­های باردار و شیرده و نوزادان مانند هر داروی دیگر لازم است با پزشک مشورت شود.

به خاطر داشته باشید، اگر پس از درمان مجدداً بیش از دو بار به شپش آلوده شدید، بدان معنی است که فرد مبتلای درمان نشده­ای در نزدیکی شما وجود دارد. به هر حال با آلودگی مجدد، دو دوره درمان لازم است.

برای جدا کردن رشک­ها، استفاده از شانه­های دندانه ریز ترجیحا چوبی ضروری است. برای کسب نتیجه بهتر بایستی از نخ اصلاح که بطور یک درمیان از دندانه­های شانه رد می­شود، استفاده شود.

درمان شپش سر با سركه و سس مایونز:

تمام سر و موها را با سرکه خيس کرده، پس از نیم ساعت آبکشی کنید. سركه باعث رفع چسبندگی و سست شدن كپسول تخم­ها شده و شانه دندانه ريز به جدا كردن آنها از موها كمك مي­كند.

همچنین می­توان هنگام شب سر و موها را به­خوبی با سس مایونز آغشته کرد به­طوری که در تمام طول شب، با استفاده از کلاه روی سر باقی مانده و روز بعد شستشو داده شود. مایونز باعث بسته شدن سوراخ­های تنفسی شپش و از بین رفتن آن می­شود .

لوسيون دايمتيكون 4% :

لوسيون دايمتيكون روغن گياهي است كه مصرف دارويي دارد و به عنوان ضد نفخ در فراورده هاي دارويي استفاده مي­شود. اين لوسيون با مكانيسم ايجاد پوشش كامل اطراف شپش و خفه كردن آن، آلودگي به شپش سر را برطرف مي­نمايد.

طريقه مصرف لوسيون دايمتيكون: ابتدا بايد لوسيون دايمتيكون 4% از ريشه تا نوك موهاي خشك ماليده شود (موها نبايد خيس يا مرطوب باشد). بايد دقت نمود كه تمامي پوست سر كاملا توسط لوسيون پوشانده شود پس از 8 ساعت بايستي موها را با شامپو شستشو داد و با شانه دندانه ریز، شپش­های مرده و و تخم­ها را جدا نمود. براي اطمينان از درمان، بایستی يك هفته بعد به همان روش قبلي درمان با لوسيون دايمتيكون را تكرار کرد. ضمنا در صورتيكه فرد ديگري در خانواده آلوده شده باشد به همين روش درمان شود.

را ههاي پيشگيري از شپش سر:

-       شستشوی لباس­ها و ملحفه­ ها در آب جوش به مدت 10 تا 20 دقیقه و یا استفاده از ماشین لباسشویی و خشک و اتو کردن درزهای لباس؛

-       رعایت بهداشت فردی (به­خصوص استحمام مرتب)؛

-       شستشوی منظم لباس­ها، روسری، کلاه، روسری و....

-       شانه کردن روزانه­ ی موی سر (ترجیحاً با شانه­ی دندانه ریز چوبی)؛

-       تمیز کردن همه روزه­ی برس و شانه؛

-       استفاده نکردن از لوازم شخصي ديگران مثل برس و شانه، حوله حمام، روسري، شال، مقنعه، چادر، كلاه، شال گردن؛

-       پرهیز از تماس با اشیاء و لباس­های فرد آلوده؛

-       معاينه مرتب موهاي دانش­آموزان و افراد تازه وارد در مدرسه­ها، پرورشگاه­ها، ورزشگاه­ها، خوابگاه­ها؛

-       گزارش و مراجعه موارد آلوده به مراکز بهداشتی درمانی

-       درمان به موقع افراد آلوده جهت پيشگيري از آلوده شدن ساير افراد.

برای کمک به درمان:

شستشوي مرتب سر در افراد آلوده با شامپو معمولي و آب گرم تعداد شپش­هاي بالغ را بطور چشمگيري كاهش مي دهد، هر چند تخم انگل خيلي مقاوم است .

تراشيدن موي سر پسر بچه­ها و كوتاه نمودن موي سر دختر بچه­ها به كاهش شپش و تخم آن كمك مي­كند.

لوازم شخصي فرد مبتلا از قبيل چادر، مقنعه، شال، روسري، ملحفه، كلاه، وسايل خواب، شانه، برس و گل سر را بايستي به مدت 30 دقيقه جوشاند.

همچنين اتوي كاملا داغ كشيدن یا در معرض نور خورشيد قرار دادن لوازم باعث از بين رفتن  شپش و تخم آن مي­گردد.