استرس شغلی در کلیه محیط های کاری پنج خطر عمده ســلامتی افـــراد را بـــــه مخاطره می اندازد؛ این خطرات عبارتند از عوامل زیان آور فیزیکی ، شیمیایی ، ارگونومیکی، بیولوژیکی و روانی.

در حقیقت این عوامل سلامتی افراد در محیط کار رابه خطر انداخته و می‌تواند باعث بیماری و ناتوانی در آنها شود . مهم این است که خطرات روانی محیط کار و از جمله استرس شغلی در همه جا وجود داشته و مربوط به شغل خاصی نیست ، ولی خطرات دیگر ممکن است بر حسب کار فرد در یک محیط کاری وجود نداشته باشد.

 در سال 1992 سازمان ملل متحد استرس شغلی را بیماری قرن بیستم دانست و چندی بعد سازمان بهداشت جهانی آن را مشکلی همه گیر در جهان اعلام نمود. در تحقیقات مختلف مشخص شده است که حدود 30 درصد نیروی کار در کشورهای توسعه یافته از استرس‌های کاری رنج می‌برند و این میزان در کشورهای در حال توسعه بیشتر نیز می‌باشد.

یک تعریف اختصاصی از استرس توسط NIOSH در سال 1997 ارائه شده است : "استرس شغلی وقتی رخ می‌دهد که بین نیازهای شغلی با توانایی‌ها، قابلیت‌ها و خواسته های فرد هماهنگی نباشد. " در این تعریف علاوه برعدم هماهنگی با توانایی‌ها و قابلیتهای فرد به خواسته های فردی نیزتوجه شده است .

 استرسورها عوامل ایجاد کننده استرس در محیط کار هستند و در اینجا به بحث استرسورها براساس یکی از تقسیم بندی ها خواهیم پرداخت .

1. استرسورهای سازمانی: امروزه بیشتر مردم در جوامع صنعتی در گروههای سازمان یافته به کار گرفته می‌شوند و تحت تاثیر عواملی که در این سازمانها وجود دارند ، قرار میگیرند. اختلاف در عقیده، ارتباطات ناکافی با همکاران و روسا، تفویض وظایف کاری به دیگری، محدودیت در تصمیم گیری و قواعد و مقررات سازمانی از عواملی هستند که در هر سازمان و یا اداره ای وجود دارند.

 2. پیشرفت شغلی: از جمله عواملی که باعث ایجاد استرس در محیط کار خواهد شد ، عدم امکان پیشرفت کاری است . استرس ممکن است به علت محدود نمودن پیشرفت شغلی و هم پیشرفت سریع شغلی رخ دهد . محدود کردن پیشرفت کاری و اخراج یا منتظر خدمت کردن فرد میتواند باعث ناامیدی فرد شده و در وی استرس ایجاد کند. پیشرفت سریع کاری نیز ممکن است باعث استرس شود. با پیشرفت کاری فرد، از وی مسئولیتهای جدیدی که برای آنها مهارت لازم را ممکن است کسب نکرده باشد ، خواسته میشود و این خود باعث اضطراب در وی می‌شود.

 3. نقش سازمانی: الف. تعارض نقش (Role Conflict ): نقش یا Role مجموعه رفتارهایی است که از شاغلین انتظار انجام آن می‌رود. تعارض نقش یعنی اینکه از فرد انتظار انجام وظایف متضادی برود.

ب . ابهام نقش : یکی از شایعترین استرسورهای محیط کار است، ابهام نقش وقتی رخ می‌دهد که مسئولیتهای فردی به خوبی تعریف نشده باشد و انتظارات روشنی در تصویر ذهنی فرد نباشد و یا اینکه اهداف سازمانی برای فرد مشخص نباشد.

ج . وسایل ناکافی جهت انجام کار: نوع دیگر استرس ناشی از نقش هنگامی رخ می‌دهد که افراد احساس می‌کنند بین انتظارات سرپرست خود و وسایل موجود برای انجام کار تفاوت وجود داشته باشد. زمان ناکافی و پرسنل کم نیز در فرد مسئول کار ، باعث استرس می‌شود.

 د. اختیار ناکافی برای انجام کار: وقتی رخ میدهد که سرپرست به فرد اختیار کافی جهت انجام کار را نمیدهد و وی را در محیط کار محدود مینماید. و در واقع کارگر آزادی عمل کافی برای انجام کار را نداشته باشد ، در این صورت نیز در وی استرس ایجاد می‌شود. 4.وظیفه (Task ): یک فعالیت واضح کاری است که یکی از گامهای منطقی و لازم در اجرای یک تکلیف (Duty ) را تشکیل میدهد.

الف. بار کاری (Work Load ): طبق تحقیقــات گذشته مشخص شده است که هم افـــزایش بـــار کـاری (Work Over Load ) و هم بار کاری کم(Work Under Load ) میتواند باعث استرس شود.

ب. مسئولیت در برابر زندگی و رفاه دیگران: مسئولیتهای شغلی از علل مشخص استرس هستند و افرادی که مسئولیتهای شغلی سنگین تری دارند از استرس بیشتری رنج می‌برند. در این بین کارهایی که متضمن مسئولیت زندگی و رفاه دیگران است ، استرس بیشتری ایجاد می‌کنند.

 ج. آزادی کم در تصمیم گیری : همانطور که در مدل کارازک بیان شد کم بودن قدرت و آزادی در تصمیم گیری باعث افزایش استرس در کارگر می‌شود .

5. شرایط فیزیکی محیط کار: الف . شرایط نامطلوب کاری: هر یک از ویژگیهای محیط کار که از شرایط مطلوب برخوردار نباشند باعث استرس می‌شوند. این ویژگیها شامل روشنایی ، سر و صدا ، فضای ناکافی کار ، محیط کار نامرتب و کثیف و ... است.

ب. خطرات فیزیکی و شیمیایی: خطرات فیزیکی و شیمیایی از علل بالقوه ایجاد استرس هستند. به ویژه وقتی فرد در خطر آسیب بدنی باشد، مشاغل مربوط به خدمات اورژانس مثل پرسنل نظامی ، آتشنشانان ، امدادگران و افراد پلیس در معرض چنین خطراتی هستند.

ج. خطرات ارگونومیکی: ارگونومی علمی است که به هماهنگ سازی محیط کاری و فعالیتهای شغل با توجه به توانایی‌های فرد می‌پردازد و هدف آن افزایش میزان تناسب و هماهنگی کار، ابزارهای کاری و نیازهای شغلی با تواناییهای فرد است. طبعاً در صورت کم بودن میزان این تناسب احتمال ایجاد استرس بالا می‌رود و به عبارت دیگر احساس عدم رضایت و آسایش به واسطه شرایط ارگونومیک نامناسب ایجاد و منجر به افزایش میزان درجه حساسیت افراد به استرس شغلی خواهد شد.

د.عوامل شیمیایی: مواجهه با عوامل شیمیایی ممکن است باعث استرس از طرق مختلف شوند. این مواد ممکن است اثرات سمی یا تحریک کننده داشته باشند و مواجهه با آنها سلامت فرد را به خطر انداخته و در وی باعث استرس شود. بوهای نامطبوع این مواد نیز یک استرسور قدرتمند هستند.

ه. نوبت کاری : همانطور که میدانیم نوبت کاری باعث عوارض و پیامدهای مختلفی در کارگر می‌شود ؛ که یکی از مهمترین آنها استرس و استرین شغلی است. تحقیقات فراوانی درمورد ارتباط بین استرس و بیماریهای مختلف انجام شده است و همانطور که ذکر شد جهت مشخص شدن مکانیسم های آن نیز مدلهای مختلفی بیان شده است . در هر صورت استرس ممکن است پیامدهای روانی ، فیزیولوژیک و یا رفتاری داشته باشد ؛ که به هر کدام آز آنها می پردازیم.

پیامدهای روانی: بیماریهای روانی ناشی از استرس طیف وسیعی از بیماریها شامل علائم خفیف عصبی - روانی تا بیماریهای شدید روانی را دربر میگیرند. علائم اولیه و خفیف ممکن است شامل از بین رفتن اشتها ، بی خوابی ، انقباضات عصبی ناگهانی ، سردرد ، سوء هاضمه ، ناخن جویدن و کاهش تمرکز باشد . با تشدید و ادامه اثر استرس بر روی فرد بیماریهای واضح مانند افسردگی، اختلالات اضطرابی ، سوماتیفرم و دردهای سایکولوژیک ممکن است رخ دهد.

پیامدهای فیزیکی استرس:

الف. بیماریهای قلبی – عروقی : ب‌. بیماریهای دستگاه گوارش: ج. بیماریهای اسکلتی – عضلانی : د. اختلالات سیستم ایمنی و سرطانزایی: ه. صدمات و حوادث و  بیماریهای دیگر: بیماریهایی مثل آسم ، دیابت، سردرد یک جزء سایکوفیزیولوژیک داشته و استرس باعث افزایش احتمال بروز و تشدید آنها می‌شود. در واقع کمتر بیماری را می‌توان یافت که ارتباط آن با استرس مورد بحث قرار نگرفته باشد و انواعی از بیماریها از اگزما تا سرطان مورد بررسی قرار گرفته اند ولی ارتباط آنها با استرس هنوز کاملاً اثبات نشده است. پیامدهای رفتاری: سومین گروه از علایم و عوارض ناشی از استرس پیامدهای رفتاری می‌باشند. در اینجا به تعدادی از این موارد اشاره می‌شود. 1

1. غیبت از کار ، 2 Absenteeism مصرف دخانیات: 3. سوء مصرف دارو، الکل و اعتیاد: 4. اختلال خواب

منبع : www.jalali-hse.blogfa.com

تهیه کننده: معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی کرمان واحد بهداشت حرفه ای