نقش حیاتی فیزیک پزشکی در تشخیص و درمان سرطان و آخرین دستاوردهای فناوری هسته‌ای سلامت در کرمان
شانزدهم آبان‌ماه مصادف با هفتم نوامبر، روز جهانی فیزیک پزشکی است؛ به همین مناسبت دکتر علی جمعه‌زاده، مدیر گروه فیزیک پزشکی دانشگاه علوم پزشکی کرمان و متخصص فیزیک پزشکی در گفت و گویی به بررسی ابعاد گوناگون این رشته، اهمیت فناوری هسته‌ای در درمان و تشخیص بیماری‌ها و آخرین امکانات و پیشرفت‌های درمانی و تشخیصی استان کرمان پرداخته است.
خبرنگار: آقای دکتر جمعه‌زاده، برای بسیاری از مخاطبان این سؤال مطرح است که فیزیک پزشکی دقیقاً چیست؟ آیا یک علم است یا رشته؟ و چه اهمیتی در سلامت دارد؟
دکتر علی جمعه‌زاده: اگر بخواهم به زبان بسیار ساده این رشته را تعریف کنم، کاربرد علم فیزیک در علوم پزشکی تحت عنوان «فیزیک پزشکی» شناخته می‌شود. این رشته با بهره‌گیری از اصول، مفاهیم و ابزارهای فیزیکی، کار تشخیص و درمان بیماری‌ها را پیش می‌برد؛ بنابراین یک علم مستقل و کاربردی است که ابزارهای تشخیصی و درمانی مبتنی بر آن عمل می‌کنند و بدون وجود آن‌ها روند سلامت مختل خواهد شد.
خبرنگار: روز جهانی فیزیک پزشکی با چه مناسبتی هم‌زمان شده و دلیل توجه جهانی به این حوزه چیست؟ شعار سال جاری چیست؟
دکتر جمعه‌زاده: هفتم نوامبر هم‌زمان با سالروز تولد «ماری کوری» است؛ اولین زنی که جایزه نوبل را دریافت کرد و کاشف مواد رادیواکتیو بود. سازمان بین‌المللی فیزیک پزشکی (IOMP) این روز (مصادف با ۱۶ آبان) را روز جهانی نام‌گذاری کرده است. هر ساله شعاری برای این روز انتخاب می‌شود؛ شعار سال ۲۰۲۶ این انجمن عبارت است از: «پیشبرد عدالت در سلامت جهانی؛ مبنای اخلاقی فیزیک پزشکی». پیام این شعار آن است که فعالیت متخصص فیزیک پزشکی در تشخیص و درمان تضمین‌کننده رعایت بالاترین استانداردهای اخلاق حرفه‌ای است تا همه افراد جوامع در سراسر کره خاکی به‌صورت عادلانه و برابر از این فناوری‌ها بهره‌مند شوند.
خبرنگار: فیزیک پزشکی شامل چه گرایش‌هایی است و متخصصان آن در چه مراکزی فعالیت می‌کنند؟
دکتر جمعه‌زاده: این رشته گرایش‌های متعددی دارد که دو گرایش بسیار مهم آن «پرتودرمانی» و «پرتوتشخیصی» (کاربرد پرتوها در درمان و تشخیص) هستند. از دیگر گرایش‌ها می‌توان به «حفاظت در برابر اشعه»، «رادیوبیولوژی» و «تصویربرداری‌های مختلف پزشکی» اشاره کرد. در حال حاضر همکاران متخصص ما در سراسر کشور در این بخش‌ها مشغول به خدمت‌اند و نکته قابل توجه این است که مراجع قانونی بدون حضور فیزیکیست یا متخصص فیزیک پزشکی، اصلاً مجوز راه‌اندازی این بخش‌ها را صادر نمی‌کنند.
خبرنگار: یعنی تمامی دستگاه‌های رادیولوژی، سی‌تی‌اسکن، ام‌آر‌آی و پرتودرمانی به متخصصان فیزیک پزشکی وابسته‌اند؟ نقش اصلی آن‌ها در این فرایند چیست؟
دکتر جمعه‌زاده: دقیقاً همین‌طور است. برای مثال دستگاه پرتودرمانی از پرتوهای ایکس و الکترون برای انهدام و درمان سرطان استفاده می‌کند. متخصص فیزیک پزشکی (مدیکال فیزیکیست) الزاماً باید در این بخش‌ها حضور داشته باشد تا میزان دوز واقعی جذبی تومور و بدن بیمار را محاسبه و پایش کند. اشعه مانند یک تیغ دولبه است؛ اگر اصولی، منطقی و بر پایه علم استفاده شود، در درمان و تشخیص نجات‌بخش است و اگر نابجا یا غیرعلمی به کار رود، آسیب‌رسان خواهد بود. وظیفه فیزیکیست پزشکی «بهینه‌سازی دوز اشعه» است؛ یعنی بیشترین دوز تابشی به تومور هدف برسد و بافت‌ها و ارگان‌های سالم کمترین دوز ممکن را دریافت کنند.
خبرنگار: فیزیک پزشکی در حوزه تشخیص چه نقشی دارد و وضعیت بهره‌گیری از پزشکی هسته‌ای در کشور چگونه است؟
دکتر جمعه‌زاده: بارزترین تجلی فناوری هسته‌ای در سلامت، در بخش‌های «پزشکی هسته‌ای» رخ می‌دهد. حضور متخصص فیزیک پزشکی الزامی است و مجوز این بخش‌ها مستقیماً توسط سازمان انرژی اتمی صادر می‌شود. کاربری بخش‌های پزشکی هسته‌ای به دو بخش تقسیم می‌شود: ۹۰ درصد در حوزه تشخیص (با استفاده از رادیوداروها) و ۱۰ درصد در حوزه درمان کاربرد دارد؛ که از مهم‌ترین درمان‌ها در پزشکی هسته‌ای، یددرمانی در سرطان تیروئید است.
خبرنگار: تاریخچه استفاده از پرتوها در درمان چیست و در بخش‌های پرتودرمانی از چه پرتوهایی استفاده می‌شود؟
دکتر جمعه‌زاده: با کشف اشعه ایکس در اواخر قرن نوزدهم (حدود ۱۳۰ سال پیش توسط رونتگن)، بلافاصله اشعه ایکس و مواد رادیواکتیو در فرایند درمان به کار گرفته شدند. امروزه فوتون‌های اشعه ایکس برای درمان تومورهای عمقی و اشعه الکترون برای تومورهای سطحی به کار می‌روند.
خبرنگار: یکی از روش‌های نوینی که مطرح کردید «براکی‌تراپی» است. این تکنیک چیست و چه کاربردهایی دارد؟
دکتر جمعه‌زاده: کلمه براکی‌تراپی (Brachytherapy) ریشه یونانی دارد؛ «براکی» به معنای نزدیک و «تراپی» به معنای درمان است، یعنی «درمان از راه نزدیک». در این شیوه، چشمه یا سورس ماده رادیواکتیو به‌صورت سوزن در داخل بافت تومورال ایمپلنت (کاشته) می‌شود؛ در نتیجه تشعشع مستقیماً و منحصراً به بافت سرطانی تابانده می‌شود و بافت‌های سالم اطراف از آسیب اشعه مصون می‌مانند. براکی‌تراپی استاندارد طلایی (Gold Standard) در درمان سرطان‌های دهانه رحم و آندومتر است؛ بخشی از دوز درمان این بیماران به‌صورت اکسترنال (خارجی) و بخش ضروری دیگر باید به‌صورت اینترنال (داخلی/براکی‌تراپی) تزریق شود. علاوه بر این، در درمان سرطان پروستات، پستان (برست) و تومورهای سطحی نظیر پوست، لب یا اطراف گوش نیز کارایی مؤثری دارد و شواهد و کتب مرجع بالینی نشان‌دهنده موفقیت و اثربخشی بالاتر آن نسبت به سایر شیوه‌هاست.
خبرنگار: جایگاه براکی‌تراپی در چرخه درمان‌های سه‌گانه سرطان چیست؟
دکتر جمعه‌زاده: درمان سرطان متکی بر سه ستون اصلی جراحی، شیمی‌درمانی و پرتودرمانی است که کاملاً مکمل یکدیگرند. بیمار ممکن است قبل، حین یا پس از شیمی‌درمانی، و یا قبل یا بعد از جراحی به پرتودرمانی نیاز داشته باشد. براکی‌تراپی بخشی از حوزه پیشرفته پرتودرمانی است که درمان موضعی را به اوج دقت می‌رساند.
خبرنگار: وضعیت راه‌اندازی دستگاه براکی‌تراپی در استان کرمان به چه شکل است و چه جمعیتی را پوشش خواهد داد؟
دکتر جمعه‌زاده: دستگاه براکی‌تراپی وارد استان کرمان شده و اکنون در کرمان مستقر است. این روش پیش از این نه در کرمان و نه در استان‌های همجوار شامل سیستان و بلوچستان، خراسان جنوبی، یزد و هرمزگان وجود نداشت. با راه‌اندازی این بخش در کرمان، پوشش درمانی جمعیتی بالغ بر ۸ تا ۱۰ میلیون نفر در جنوب‌شرق کشور فراهم می‌شود. اکنون در انتظار ورود سورس رادیواکتیو آن (کبالت ۶۰) از خارج کشور هستیم که به ما وعده داده شده به‌زودی وارد خواهد شد و بسیار امیدواریم تا پایان سال جاری، این مرکز رسماً فعال شود تا بیماران نیازمند به جای سفر به سایر استان‌ها و تحمل رنج نوبت‌دهی و هزینه‌های گزاف اسکان و رفت‌وآمد، در کرمان درمان شوند.
خبرنگار: دستگاه تشخیصی پیشرفته دیگری که به آن اشاره فرمودید «پت‌سی‌تی» (PET-CT) است. این دستگاه چه ماهیتی دارد و عملکرد آن چگونه است؟
دکتر جمعه‌زاده: پت‌سی‌تی مخفف «توموگرافی نشر پوزیترون - سی‌تی» (Positron Emission Tomography) و در حال حاضر پیشرفته‌ترین سامانه تشخیصی حوزه سرطان در جهان است. ماده رادیواکتیوی که ساطع‌کننده ذرات بتای مثبت (پوزیترون) است به بیمار تزریق شده و اشعه‌های گسیل‌شده توسط دتکتورهای دستگاه ثبت می‌شوند. برخلاف روش‌های مرسوم که صرفاً آناتومی را نشان می‌دهند، پت‌سی‌تی تصاویر را به‌صورت عملکردی (فانکشنال) و فیزیولوژیک ثبت می‌کند؛ یعنی به پزشک نشان می‌دهد که سلول یا تومور در سطح متابولیک و زیستی چه وضعیتی دارد و آیا پس از پرتودرمانی یا شیمی‌درمانی همچنان فعال است یا خیر.
خبرنگار: پت‌سی‌تی دقیقاً چه کاربردهایی در پزشکی دارد و توزیع موارد مصرف آن چگونه است؟
دکتر جمعه‌زاده: حدود ۸۵ درصد کاربرد پت‌سی‌تی در انکولوژی و تشخیص و مدیریت سرطان است و ۱۵ درصد مابقی در حوزه‌های مغز و اعصاب (نورولوژی) و بیماری‌های قلب و عروق به کار می‌رود. کاربردهای عمده آن در سرطان عبارت است از:
۱. تشخیص زودهنگام: که در مراحل اولیه درمان تومور را بسیار آسان‌تر و گاه تا ۱۰۰ درصد قطعی می‌کند.
۲. تعیین دقیق مرحله یا استیج بیماری (Staging): مشخص می‌کند تومور در مرحله ۱، ۲، ۳ یا ۴ قرار دارد؛ زیرا اشتباه در تعیین مرحله، کل پروتکل درمانی بیمار را دگرگون می‌کند.
۳. ارزیابی پاسخ به درمان: تعیین اثربخشی شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی بر فعالیت سلول‌های بدخیم.
خبرنگار: دستگاه پت‌سی‌تی در کرمان راه‌اندازی شده است؟ متقاضیان چگونه می‌توانند به آن مراجعه کنند؟
دکتر جمعه‌زاده: بله؛ خوشبختانه مژده می‌دهم که از حدود یک ماه پیش این دستگاه فوق‌پیشرفته در کرمان مورد بهره‌برداری قرار گرفته است. مراجعان می‌توانند روزهای شنبه تا چهارشنبه، از ساعت ۷:۳۰ تا ۱۳:۳۰ به مؤسسه پزشکی هسته‌ای و پت‌اسکن واقع در دور میدان هفت‌باغ مراجعه کنند.
خبرنگار: آیا افراد می‌توانند برای غربالگری عمومی و بدون تجویز پزشک به پت‌سی‌تی مراجعه نمایند؟
دکتر جمعه‌زاده: خیر؛ واژه «زودهنگام» نباید با غربالگری روتین و بدون علامت اشتباه گرفته شود. استفاده از پت‌سی‌تی مستلزم داشتن «اندیکاسیون پزشکی» قطعی است و صرفاً باید با ارجاع تخصصی از سوی پزشکان رادیوانکولوژی، انکولوژی، هماتولوژی و جراحان مرتبط انجام پذیرد.
خبرنگار: اشاره‌ای به کاربردهای پت‌سی‌تی در بیماری‌های نورولوژی و قلب و عروق داشتید؛ در این بخش‌ها دستگاه چه کمکی می‌کند و چه امکانات جدیدی در راه است؟
دکتر جمعه‌زاده: در حوزه مغز و اعصاب، تشخیص زودهنگام آلزایمر و زوال عقل (دمانس) با روش «پت آمیلوئید» انجام می‌پذیرد که فراتر از رادیوداروی FDG عمل می‌کند. در حوزه قلب و عروق نیز، هرچند دستگاه اسپکت‌سی‌تی (SPECT-CT) عمده تصویربرداری‌ها را انجام می‌دهد، اما در موارد پیچیده‌ای که اسپکت قادر به تشخیص نیست، پت‌سی‌تی بیماری‌های قلبی عروقی را با وضوح و صحت بالا نمایان می‌سازد.
همچنین این مژده را می‌دهم که در ماه‌های آینده دو خدمت تشخیصی مهم در کرمان راه‌اندازی خواهد شد:
۱. رادیوداروی گالیوم پی‌اس‌ام‌آ (Ga-68 PSMA)** که کاملاً اختصاصی (اسپسیفیک) برای تشخیص دقیق و زودهنگام تومورهای بدخیم پروستات است.
۲. روش پت آمیلوئید (Amyloid PET)** که دستاوردی راهبردی برای متخصصان نورولوژی جهت تشخیص زودهنگام بیماری آلزایمر خواهد بود.
خبرنگار: اگر کشوری فاقد فناوری هسته‌ای باشد، با چه چالش‌هایی در نظام سلامت روبه‌رو خواهد شد؟
دکتر جمعه‌زاده: من همیشه در کلاس‌های دانشگاه و کنفرانس‌ها تأکید می‌کنم که اگر پرتوها، رادیوداروها و فناوری صلح‌آمیز هسته‌ای در دسترس نباشد، حوزه پزشکی با بحران و چالشی عظیم در هر دو عرصه تشخیص و درمان روبه‌رو خواهد شد. اکنون اثرات عینی این فناوری در تشخیص‌های میلی‌متری و درمان‌های نوین تومورها در استان کرمان به‌روشنی مشهود است؛ ابزارهایی که نجات جان هزاران بیمار بدان وابسته است.