از آنجایی که سلامت یک مفهوم کلی وشامل اجزایی مثل سلامت جسمی روانی ،اجتماعی ومعنوی است و یکی از اجزا مهم آن که متاسفانه کمتر مورد توجه قرارگرفته واین موضوع در سلامت کلی فرد تاثیر دارد آن بعد معنوی واخلاقی است که تاثیر بسزایی در بحث سلامت روان فرد دارد و چنانچه این اجزاء سلامت باهم رشد موزون و همگونی نداشته باشند نمی توان به یک سلامت نسبی ومطلوبی دست یافت.
شخصیت و رشد اخلاقی یک بخش مهمی از شخصیت فرد است که در بسیاری از موارد تعیین کننده نوع رفتارو تعامل فرد باخود ودیگران است ویک تعریف کلی شخصیت اخلاقی آن بخش از شخصیت است که وقتی از نگاه دیگران دوریم از خود نشان می دهیم و در مفاهیم روان شناختی یعنی یک کنترل درونی که شاخصه مهم در سلامت روان محسوب می گردد.
این بخش از شخصیت فرد از عقایدفرد تشکیل می شود وتربیت کنندگان اعم از والدین ،معلمان در انتقال این ارزشها و عقاید نقش مهم واساسی دارند نکته مهم این است که اخلاق نه تنها به آنچه انجام شده بلکه به هر چه باید انجام شود دلالت دارد و مهمتر اینکه یادگیری اخلاق اکتسابی است و افراد بویژه کودکان از طریق دیدن والگو سازی یاد می گیرندو نهایتاً در فرد دو خصیصه شکل می گیرند.
الف)انتظارات زیاد از خود
ب)پاسخ گویی، که این دو نشانه بارز از اخلاقی شدن یک فرد است.
رشد اخلاقی از موضوعاتی است که در تاب آوری فرد در مقابل استرس ها وآسیب های روانی، اجتماعی نقش موثر وکلیدی دارد.
چرا که عملکرد اجتماعی فرد تابعی از ارزشهای اخلاقی اوست افرادی که مهارت های اجتماعی از قبیل درک متقابل، رفتار صمیمانه، همدلی، مهربانی و...را دارا هستند یکی از شاخص های مهم تاب آوری را دارند و در کنار آن استقلال که موضوع مسئولیت و پاسخگویی فرد را در مقابل رفتار خود به دنبال دارد شاخصه دیگر تاب آوری است که با این مهم تحقق می یابد.افرادی که مسئولیت پذیر و پاسخ گو هستند می پذیرند که چگونه رفتار خود را در ارتباط بامحیط تنظیم و عمل کنند چرا که در مقابل آن رفتار پیامدهای آن را نیز پذیرفته اند و انتخاب گری که از ویژگی یک انسان سالم است در رشد اخلاقی صورت می گیرد و حق انتخاب افراد تعیین کننده مهمی برای تمرین مبانی اخلاقی است ونوع انتخاب فردواحساسات متعاقب آن نقش تعیین کننده ای در انتخاب هاوتصمیمات آتی وی دارد.
یکی دیگر از موضوعات مهم در تاب آوری که با رشد اخلاقی مرتبط است هدفمندی وامید به آینده است که این موضوع در احساس ارزشمندی خود نقش بسزایی داردونیز در کاهش اضطراب وافسردگی واحساس پوچی نقش دارد
بنابراین ویژگی هایی همچون مهربان بودن،منصف بودن،قابل اعتماد بودن،مراقب بودن به عنوان یکی از مولفه های مهم در سلامت روان از طریق رشد اخلاقی شکل می گیرد.
رشد اخلاقی ومعنویت افراد منجر به رشد وبالندگی در موضوعات زیر می شود که در سلامت روان هر فرد نقش موثری دارد:
-وجود هدف ومعنا در زندگی
-احساس آرامش درونی
-صلح جویی وپرهیز از خشونت ورفتار های آسیب رسان
- خوشبینی،عشق وکاهش سوءظن وبدبینی
-حس ارتباط عمیق باهستی
-ارتباط با طبیعت وافزایش حس زیبا شناختی
-صداقت ویکرنگی
-افزایش انگیزه خدمت داوطلبانه که منجر به افزایش سرمایه اجتماعی می شود.
- اعتماد داشتن به دیگران وقابل اعتماد بودن
- مهربانی ،صمیمیت
-نوع دوستی
- تلاش جهت بهتر شدن وخود شکوفایی
مولفه های فوق در افزایش سطح سلامت روان مثبت نقش کلیدی ایفا می کنند
اخلاق جمع خلق می باشد منظور صفاتی از انسان است که درونی شده اند اخلاق را از روی رفتار های معمول هر فرد می توان حدس زد مثلاً کاری را که کسی مستمر انجام می دهد مانند بذل وبخشش وکمک به دیگران دلیلش این است که یک ریشه درونی در اعماق وجود اودارد که آن را اخلاق می نامند.
اخلاق را به دو بخش تقسیم می کنند:منبعی که باعث پدید آمدن کارهای نیکو است و اخلاق خوب و ملکات فضیله نامیده می شود و آنها که منشاکارهای بد است و به آنها اخلاق بد و رذیله می گویند .
اساس اخلاق از خود شناسی و خود آگاهی شروع می شود یعنی باید اخلاق فردی را با شناخت خود و خود آگاهی آغاز کرد. در واقع اخلاق نهایت عقلانی بودن را در بر می گیرد و عصاره همه خوبیها و ارزشهای زندگی هر فرد می باشد.
اصول اخلاقی فردی شامل ارزش های اخلاقی ست که هرفرد برای زندگی خود و در ارتباطش با دیگران بر می گزیند اصول اخلاقی اجتماعی در ارتباط با هنجارهای هر جامعه معنا می شود .
اخلاق، تنها برای به وجود آمدن یک جامعه خوب وسالم نمی باشد انسان خواه در جامعه زندگی کند، خواه در گوشه ای تنها باشد نیازمند به اخلاق است. البته اگر جامعه ای وجود داشته باشد و کسی بخواهد عمدا از جامعه جدا بشود، هرگز در آشنایی با فن اخلاق و عمل به قوانین اخلاقی، موفق نخواهد بود؛ زیرا یکی از برجسته ترین و مهمترین وظیفه های اخلاقی انسان، رها نکردن جامعه و در متن آن به سر بردن است، چون شکوفایی ارزش های انسان در ارتباطات جمعی معنا می شود و اخلاق در همه حالات وجود دارد؛ اگر چه مهمترین بخش آن در جامعه جلوه می کند.
اگر هوش را سازگاری باموقعیت های جدید معنا کنیم آنگاه اخلاق نحوه ارزش گذاری روی این موقعیت ها می باشد اما آیا رشد اخلاقی به اندازه رشد هوشی وجسمی مورد توجه والدین قرار میگیرد ؟
آیا به همان اندازه که والدین نگران هوش منطقی کودکان خود هستند به همان اندازه نسبت به هوش اخلاقی آنها حساسیت دارند؟ آیا به همان اندازه که والدین به قدرت ذهن ودرس فرزندانشان توجه می کنند به همان اندازه به مهر ورزی قلب و زیبایی عواطف و احساسات آنها توجه می کنند؟ آیا فرزندان ما به همان اندازه که برای موفقیت در قبولی دانشگاه تلاش می کنند به همان اندازه برای موفقیت در آزمون زندگی فردی واجتماعی سعی می کنند؟
در حقیقت بسیاری از فرزندان ما بزرگ می شوند اما اندکی از آنها بلوغ وپختگی را تجربه می کنند و بسیاری از فرزندان ما درس اخلاق را می دانند اما تعدادکمی از آنها منش اخلاقی وکردار معنوی دارند.پس باید برای تربیت اخلاقی فرزندانمان نیز تلاش کنیم تقویت هوش اخلاقی کودکان بهترین فرصت برای قرار دادن فرزندانمان در مسیر درست است که هوش اخلاقی شامل نیکخویی هایی است از جمله همدلی، وجدان ،خویشتن داری، احترام، مهربانی، بردباری و انصاف که به کودکانمان کمک می کنند هنگام مواجهه با فشارها و چالشهای اخلاقی در زندگی، از آنها عبورکنند.
این اصول اخلاقی به فرزندمان جهتی می دهد که بر طبق موازین اخلاقی عمل کند تا آنها بتوانند علاوه بردرست فکر کردن درست هم عمل کنند و پرورش ویژگیهای شخصیتی استوار در گروی تقویت هوش اخلاقی است اخلاق به ماتوان تشخیص درست از نادرست رامی دهد یعنی داشتن اعتقادات اخلاقی محکم وعمل کردن بر طبق آنهابه گونه ای که شخص رفتاری درست داشته باشد و این قابلیت عالی برخی ویژگیهای مهم رانیز در بر دارد ازجمله توانایی تشخیص دردو رنج دیگران ومهار بیرحمی در خود،مهار وسوسه ها، گوش دادن بی طرفانه و همه جانبه پیش از قضاوت کردن ،پذیرش تفاوتها ،نپذیرفتن گزینه های غیر اخلاقی، همدل بودن، رفتار محترمانه وناشی از درک دیگران که این ویژگیها به انسان کمک می کند که انسان خوب وشایسته ای شود و همان هایی هستند که زیر بنای یک شخصیت با ثبات وسالم است.
این عوامل برای یک زندگی سالم و خوشبختی و سعادت لازم می باشد، اخلاق نیکو وشایسته و نیکخویی از عوامل ایجاد آرامش در زندگی می باشد و به انسان احساس شادی و نشاط داده و باعث سلامت روانی می شود و به دنبال آن انسان را به فعالیتهای صحیح در زندگی وادار می کند زیرا اخلاق منشاء رفتار انسان است وبستری برای همه ابعاد زندگی فراهم می کند فضایل اخلاقی نقش اساسی در تربیت روحی ومعنوی انسان دارد وسبب می شود انسان برای ارزش های والای انسانی بها قایل شود .همانطور که می دانیم حضرت علی (ع)حسن خلق را سرلوحه ویژگی های مومن می داند وحسن خلق یعنی: تواضع، بردباری، عفو وگذشت و مداراکردن، خوش گمانی، صله رحم، تغافل، رازداری و انصاف و ازجمله صفات مناسب اخلاقی می باشند که به بهبود روابط اجتماعی وسلامت روان کمک می کند.
بنابراین حسن خلق پایه واساس بیشتر فضایل می باشد که در اینجا به آثار اجتماعی وفردی آن اشاره می گردد یکی از آثار خوش رفتاری، جلب دوستی ومحبت دیگران است زیرا هرکس که با گشاده رویی با مردم برخورد کند اورا دوست دارند وکسی که با بی حوصلگی وسوءرفتار وکم صبری رفتار می کند دوستی برای او باقی نمی ماند. امروزه ثابت شده است که عامل بسیاری از مرگ و میرها استرس ها وفشارهای روانی می باشد و با داشتن روابط مطلوب وحمایت اجتماعی کافی میزان فشارهای روانی کاهش پیدا کرده و تاب آوری انسان را در مقابل بسیاری از مشکلات بالا می برد پس طول عمر مولود آرامش فکر آسودگی خیال وهمکاری و همبستگی اجتماعی است واین امور در سایه اخلاق به دست می آیند.
روش های موثر در تربیت اخلاقی کودکان
1-رشد اخلاقی کودکان یک موضوعی است که به تدریج اتفاق می افتد لذا صبروحوصله یکی از شاخص های اصلی است که والدین باید به این موضوع توجه داشته باشند
2- رشد اخلاقی باعث پذیرش مسولیت وپاسخ گویی در مقابل یک رفتار را ایجاد می کند لذا باید به کودکان مسئولیت های را سپرد وپاسخ گویی را درآنها تقویت کرد.
3- نتیجه رشد اخلاقی فرد حقیقت طلب بار می آید بنابراین به منظور رسیدن به این هدف بایستی به کودکان حقیقت را گفت تا آنها از این طریق رشد و پرورش یافته و حقیقت طلب شوند.
4- احساس ارزشمندی یکی از پیامد های رشد اخلاقی در کودکان است و این موضوع سبب افزایش اعتماد به نفس ونهایتاً افزایش سطح سلامت روان مثبت در آنان می شود با تشویق خدمت کردن به دیگران به کودکان کمک می کنیم تا احساس ارزشمند بودن ومفید بودن در آنان بوجود آید.
5-بسیاری از افراد براین باورند که اخلاقی بودن به معنای مقدس بودن است افراد دارای غرایز واحساساتی همچون خشم، حسادت، غریزه جنسی، خواب و... هستند لذا داشتن این موضوعات یک امر طبیعی است مهم این است که افراد با رشد اخلاقی بتوانند در نحوه بیان آنها ماهر بوده و بتوانند آنها را خوب مدیریت کنند.
6-در تربیت اخلاقی کودکان به این نکته بایستی توجه گردد که انسان دارای عیوب و نقص هایی است وافراد دنبال این نباشند که کامل وبی نقص باشند مهم این است که بپذیرند اشتباهاتی در زندگی دارند و پذیرش این اشتباهات قدم اول برای بهبود واصلاح آن است.
7-مهم ترین پیامد رشد اخلاقی احترام به خود ودیگران است پس اگر بخواهیم که این موضوع تحقق یابد بایستی به کودکان احترام بگذاریم تا ضمن مهم و باارزش تلقی کردن خود سبب احترام به دیگران نیز گردند.