در طی تاریخ همیشه انسان به حیوانات به عنوان منبع مواد غذایی ، حمل و نقل، کار و یا رو همدم وابسته بوده است .با وجود این، انواع بی شمار حیوانات نیز منشأ بیماری های ویروسی، باکتریایی و انگلی با انتقال به راه های منتقل به راه های مختلف، منجمله تماس مستقیم یا آلودگی آب، به انسان می باشند. این بیماریها زئونوز هستند .
رادولف ویر شو در قرن 19به بیماری های مشترک انسان و حیوان نام زئونوس ها را اطلاق نمود و آنها را تحت عنوان بیماری های عفونی که انسان از حیوانات اهلی می گیرد تعریف کرد. کارشناسان سازمان بهداشت جهانی , این بیماریها را بر اساس مخزن انتشار آنها در طبیعت به این شکل تعریف کرده اند: بیماری های مشترک بین انسان و حیوانات به آن گروه از بیماری ها و عفونت هایی اطلاق می شود که به طور طبیعی بین انسان و حیوانات مهره دار قابل انتقال می باشند .
سالانه تعداد زیادی از انسان ها به علت تماس با حیوانات، بیمار می شوند یا جان خود را از دست می دهند. همچنین با رواج برخی از سبک های زندگی غربی که به صورت ناقص و بدون آگاهی در جامعه ی ما مورد تقلید قرار می گیرد، شاهد افزایش حضور حیوانات در محیط زندگی به ویژه در شهرها هستیم که ناخواسته پیامدهایی از جمله افزایش بیماری های مشترک بین انسان و حیوان را به دنبال داشته است.تعداد این بیماری ها در هر کشوری متغیر و اهمیت آن نیز متفاوت است. بر اساس گزارش های سازمان بهداشت جهانی از میان یک هزار و 709 عامل بیماری زا ، 832 عامل یعنی 49 درصد آنها از طریق حیوانات به انسان منتقل می شوند .
هر چند بیماری های مشترک انسان و حیوان از ابتدای زندگی بشر بر کره خاکی وجود داشتهاند، اما در سال های اخیر اهمیت دو چندانی پیدا کرده و امروز نه تنها از لحاظ بهداشت و سلامت ، بلکه از نظر اقتصادی و سیاست بین الملل نیز جایگاه خاصی دارند. به طوریکه در کشورمان سالانه بيش از 100 ميليارد تومان هزينه از سوي وزارت بهداشت براي بيماريهاي مشترك بين انسان و حيوان صرف ميشود و هنوز هم بيماريهاي مشترك بين انسان و حيوان يكي از مشكلات نظام سلامت به شمار ميرود. در دهههای اخیر تقریبا تمام بیماری های نو ظهور و جنجالی جامعه بشری در این گروه قرار گرفته اند و اعلام حضور هر یک از آن ها در یک کشور مشکلات بسیاری را برای دولت مردان ایجاد کرده که عواقب و تبعات بسیاری نیز بر جای گذارده وخواهد گذاشت . همچنین در کنار بیماری های جدید نباید بیماری های قدیمی را فراموش کرد. اکنون سالهاست که با بسیاری از آن بیماری ها هم چون بروسلوز (تب مالت) در کشور مبارزه می شود.
طی سال ها و در بسیاری از کشورها این بیماری ها، با مخازن آن در حیوانات اهلی و وحشی، مشکلات بسیار زیادی را و بویژه در بین جمعیت ساکن و شاغل در نواحی روستایی موجب گردیده و هنوز هم باعث می شوند. اهمیت بیماری های زئونوتیک و انگلی و همچنین بیماری های وابسته به مواد غذایی، به طور مداوم رو به افزایش بوده و اثرات بهداشتی و اجتماعی اقتصادی رو به رشد آنها مورد توجه بسیاری از کشورها و بویژه اکثر کشورهای در حال توسعه می باشد. صرفنظر از ناراحتی ها، ابتلا و مرگ و میر ناشی از این بیماری ها در انسان، اثرات سوء ناشی از آنها در تولیدات کشاورزی، کاهش قابلیت استفاده از مواد غذایی و ایجاد موانع در تجارت بین المللی از اهمیت ویژه ای برخوردار است .
تغییرات وسیع در دهه های گذشته، خصوصاً افزایش شهرنشینی (که در اکثر موارد با برنامه ناقص ظهور یافته)، نقل و انتقال وسیع جمعیت، گشایش نامناسب نواحی جدید مورد نیاز برای تولید مواد غذایی، افزایش تجارت گوشت، شیر و دیگر فرآورده های با منشأ حیوانی افزایش وسیع تعداد و سرعت وسائط نقلیه و حتی توریسم، مشکل زئونوزها را نه تنها در مناطق روستایی بلکه در سطح منطقه ای و در برخی موارد در سطح جهانی موجب گردیده است .
ارتباط نزدیک بین جوامع انسانی و حیوانات، مصرف شیر غیر پاستوریزه و فرآورده های لبنی، افزون سازی تولیدات حیوانی توام با افزایش تجارت حیوانات و فرآورده های آنها، تعداد زیاد سگ های ولگرد، کشتار غیر قانونی و دفع نامناسب و غیر بهداشتی ضایعات حیوانی به عنوان برخی از فاکتورهای اساسی موثر در عفونت انسان شناخته شده اند .
فاکتورهای محیطی نقش مهمی را در اشاعه زئونوزها ایفا نموده و محیط فی نفسه از طریق تغییر شرایط بوم شناختی (اکولوژی) ناشی از این افزایش رنج می برد . اشاعه بیماری ها به آلودگی محیط نه تنها از طریق آلودگی بیولوژیک ناشی از عوامل و ناقلین خطرناک آنها بلکه همچنین از طریق بسیاری از معیارهای کنترل مورد استفاده، چون استفاده وسیع از حشره کش ها با نتایج دور رس در بسیاری از چرخه های بیولوژیک و تاثیر منفی بر سلامت انسان و دیگر موجودات زنده، کمک می نماید . تقریباً نیمی از جمعیت جهان از بیماری های مرتبط با آب و غذا رنج می برند . غالباً اهمیت این بیماری ها به عنوان مشکل بهداشت عمومی نادیده گرفته شده چونکه ارزیابی میزان بروز واقعی آنها مشکل بوده و در بیشتر موارد شدت اثرات بهداشتی و اقتصادی ناشی از آنها به درستی و به طور کامل درک نمی شود. علاوه بر این، اطلاعات معتبر از اشاعه عفونت های زئونوتیک ناشی ا ز مواد غذایی در بین جوامع انسانی و منشأ آلودگی مواد غذایی در اکثر کشورهای منطقه خاورمیانه اندک است .
راه های انتقال بیماری های مشترک انسان و دام
1- مستقیم :تماس بسیار نزدیک و مکرر انسان با حیوانات احتمال انتقال مستقیم عوامل عفونی بیماری های مشترک و ابتلا به آنها را تشدید می کند مثل تب مالت، کیست هیداتید و غیره .
3- غیر مستقیم: بطور طبیعی انسان از طریق خاک و مواد غذایی آلوده و یا بند پایان خونخوار به روش غیر مستقیم در معرض ابتلا قرار می گیرد .
افراد در معرض خطر
دامپزشکان، کارکنان کشتارگاه ها ، دامداران، شیردوشان و کسانی که در کارخانه های فرآورده های حیوانی کار می کنند، کشاورزان، کارگران فاضلاب ها، ماهی گیران، شکارچیان و معدنچیان که در فعالیت های شغلی خود با گل و خاک آلوده با ترشحات عفونی حیوانات در تماس هستند ، نیز دیده می شود .
پیشگیری و کنترل
مبارزه با بیماری های مشترک به دلایل مختلف از جمله وجود مخازن متعدد و لزوم همکاری سازمان ها و ارگان های متفاوت دولتی و خصوصی از پیچیدگی و مشکلات خاصی برخوردار است و به همین دلیل کوشش های بیشتری را می طلبد. با توجه به اینکه بیماری های مشترک انسان و حیوان در کشور ما نیز جزو معضلات و مشکلات بهداشتی و همچنین اقتصادی می باشد لذا بر پایه سه راهکار اساسی آموزش ـ هماهنگی بین بخشی و مراقبت بیماری جهت کنترل این بیماریها ـ که عمدتاً بیماری های تب مالت ، سالک ، هاری، کیست هیداتید و سیاه زخم می باشد ـ برنامه ریزی شده است.
v تقویت و گسترش هماهنگی بین بخشی
v تقویت سیستم گزارش دهی و اطلاع رسانی درمورد شیوع بیماری در انسان و حیوان
v آموزش جامعه در مورد راه ها ی انتقال و پیشگیری بیماری
v آموزش کادر فنی بخش بهداشت و دامپزشکی
v تقویت کنترل کیفی واکسن های دامی مورد نیاز در بخش دامپزشکی
v تامین و تقویت تولیدات داخلی ، واکسن های دامی در بخش دامپزشکی
v تامین غرامت مناسب برای دام آلوده کشتار شده ، خصوصاً در مورد تب مالت .
v نظارت کیفی مواد لبنی در مراحل تهیه ، تولید و توزیع
v واکسیناسیون دام های واجد شرایط واکسن در مورد بیماری های تب مالت, شاربن و ...
v بهسازی محیط به منظور محدود کردن محلهای تجمع سگ های ولگرد برای پیشگیری از بیماریهای هاری ،کیست هیداتید و سالک نوع شهری
v مبارزه با ناقلین بیماری .
v تقویت پستهای قرنطینه بین استان ها و بین مرزی
v سالم سازی محصولات دامی برای استفاده بهینه
واحد پیشگیری و مبارزه با بیماری ها مرکز بهداشت شهرستان کرمان