ضد و نقیض های قلیانی

وارد قهوه خانه که می‌شوی، دود قلیان‌های رنگارنگ می‌پیچد به هم و می‌رود تا عمق ریه‌هایت! عكس‌هاي روي در و ديوار اتاق كوچك، در دود و دم پنهان شده‌اند و به سختي مي‌توان تنفس كرد. سرفه‌اي مي‌كنم درون قهوه خانه تاريك است؛ به سختي پسركی را مي‌بينم كه نشسته و ذغال‌ها ی درشت را جدا مي‌كند. سلام مي‌كنم، ولي جوابي نمي‌دهد. مردي از پشت پیشخوان سرك مي‌كشد و سبيل‌هايش را نشانم مي‌دهد؛ با صدايي از ته گلو مي‌گويد: "فرمايش؟ از بهداشتي يا مأموري؟"و جواني بيست و چند ساله و درشت هيكل جلويم ظاهر مي‌شود! پكي به قليانش مي‌زند و دود آن را رها مي‌كند توي صورتم! منظورش را متوجه مي‌شوم؛ به پسرك نهيب مي‌زند كه: "بدو قندون رو پر کن بيار بچه!" پسرك هم با همان دست‌هاي ذغالي از درون ظرفي كه روي زمين گذاشته شده قندان نقلی را پرمی کند. چند جوان ديگر هم در پستوي قهوه خانه چمباتمه زده‌اند كنج ديوار و صداي قل‌قل قليان‌ها بلند است. مرا كه مي‌بينند شروع مي‌كنند به هنرنمايي! بعضي‌ها دود قليان را حلقه‌اي بيرون مي‌دهند و بعضي هم آن را مثلا قورت مي‌دهند! از لابلای دود غلیظی که همه جا را گرفته، دارم به عکس شاه قاجار نگاه می کنم که روی شیشه قلیان در حال لبخند زدن است و شاید پیش خودش به میراثی که برای جوانان امروز به یادگار گذاشته اند افتخار می کند.

تاریخچه قلیان بنا بر دانشنامه ایرانیکا، تاریخ دقیق اولین استفاده از قلیان در ایران مشخص نیست. با این حال بنا به نوشته سیریل الگود (اگر چه وی مأخذ خود را ذکر نکرده‌است) «اولین بار ابوالفتح گیلانی (متوفی ۱۵۸۸) پزشک ایرانی دربار اکبر اول، سلطان مغول هند بود که دود تنباکو را از یک ظرف آب عبور داد تا آن را خالص‌تر و سرد نماید و از این طریق قلیان که در شبه قاره به حقّه معروف است را ابداع نمود» در عین حال یک رباعی از اهلی شیرازی (متوفی ۱۵۳۵) به استفاده از قلیان اشاره می‌نماید و از اینرو پیشینه استفاده از قلیان را می‌توان حداقل به دوران شاه طهماسب یکم صفوی بازگرداند و روایت ابوالفتح گیلانی را می‌توان شاهدی بر معرفی قلیان، که در ایران مورد استفاده بوده‌است، در شبه قاره هند دانست. قلیان در دوران قاجار بخشی از ضرورت های زندگی بود، اشراف و بزرگان در خانه‌های خود انواع قلیان نگهداری می‌کردند که بعضی از آنها جواهرکاری شده بودند. قلیان کشى، پدیده فعلى جامعه ما نیست؛ سال ها در اقشار مختلف جامعه ایرانى بوده و از آن به عنوان وسیله اى براى تفنن و سرگرمى یاد مى شود. قلیان را با وجود ضررهایی که برای سلامتی دارد، برخی نمادی از فرهنگ و تاریخ گذشته ایران می‌دانند. در تاریخچه مصرف قلیان در ایران، اصلی ترین قشرى که قلیان دامنگیر آنان شده است زنانى بوده اند که در حاشیه شهرهاى استان هاى جنوبى کشور زندگى مى کردند. قلیان پیش از این در بین سنین بالا و بیشتر در مردان و در محدوده جغرافیایی جنوب کشور رواج داشت ولی درسالیان اخیر مصرف این ماده دخانی که به اسانس هاي معطر هم آغشته شده است بین خانواده ها و جوانان گسترش چشمگیر و هشداردهنده اي یافته است. همه گیری مصرف قلیان و والدین بی خبر این فرهنگ از دوران قدیم بین ایرانیان مرسوم بوده که کوچک ترها هیچ گاه در حضور والدین و بزرگ ترها لب به سیگار نمی زدند و اگر هم این اتفاق می افتاد با برخورد شدید والدین روبرو می شدند. حالا این وضعیت را با مصرف قلیان مقایسه کنید. بر اساس تازه ترین آمارهاي ملی 3 درصد نوجوانان ایرانی سیگار می کشند و 14 درصد آنان از سایر مواد دخانی و عمدتاً از قلیان استفاده می کنند. در حقیقت هر چقدر مصرف سیگار در رده هاي بالاي سنی بیشتر است در مصرف قلیان این موضوع کاملا برعکس بوده و گرایش به مصرف قلیان در رده هاي سنی پایین تر افزایش یافته است و متأسفانه خانواده ها با ناآگاهی از اثرات زیان بار قلیان، اکثرا خود برای اولین بار مصرف آن را به فرزندانشان تعارف می کنند و گاهی براي نشان دادن میزان صمیمیت بین افراد خانواده دست به دست بین تمامی اعضاي فامیل می چرخد و مصرف می شود. بررسى هاى آمارى وزارت بهداشت در سال هاى گذشته در سرشمارى شاخصه هاى بهداشت طرح سلامت نشان مى دهد که در برابر20 درصد مصرف کنندگان دخانیات،2/3 درصد قلیانى هستند و این اختلاف بیشتر به سبب اختصاص محل هاى خاص در سفره خانه ها و قهوه خانه ها براى استفاده از قلیان است. در شیوه استعمال دخانیات به روش قلیانی، آماده کردن قلیان از حوصله خارج است و افراد قلیانى براى رفع نیاز نیکوتین خون خود، مشترى ثابت قهوه خانه ها شده اند. واقعیتی تلخ دود قلیان حاوی صدها فلز سنگین مثل ارسنیک، کبالت، کروم و سرب می باشد. بروز انواع بیماری های ریوی و قلبی و برخی سرطانها در مصرف قلیان به اثبات رسیده است، مضاف بر اینکه شیوع بیماری های عفونی که نتیجه استفاده اشتراکی شلنگ قلیان و افزایش خطراتی همچون افزودن الکل یا داروهای روان گردان به تنباکوی قلیان دور از ذهن نیست. شایان ذکر است برخی تحقیقات اخیر نشان داده‌اند كه مرطوب بودن راه‌های هوایی و مجراي خروج دود قلیان می تواند عامل مهمی جهت رشد میکروب ها و قارچ ها باشد که به راحتی توسط دود به دستگاه تنفس وارد شده و ایجاد عفونت های مزمن می‌ كنند، مضاف براینکه اسانس‌های اضافه شده عامل تحریك دستگاه تنفس بوده و می توانند موجب حساسیت و آلرژی شوند. و قوانین کم اثر و متناقض اگرچه بارها از سوی مسئولان وزارت بهداشت و نیروی انتظامی مصرف قلیان در اماكن عمومی و به خصوص سفره‌خانه‌های سنتی منع شده،‌ اما ظاهراً به راحتی نمی توان شر آن را از چنین مكان‌هایی كم كرد. اما چندی است، پای قلیان به صحن مجلس باز شده و حرف حدیث‌ها درباره ممنوعیت و یا عدم ممنوعیت قلیان دوباره داغ شده است. هرچند که موضوع تازه ای نیست. داستان ممنوعیت‌ها و آزادی‌های پی در پی درباره قلیان این روز‌ها هم ادامه دارد هر چند که این ضد و نقیض‌ها کم کم برای متصدیان مراکز عرضه قلیان عادی می‌شود؛ چرا که استفاده از آن یک روز ممنوع می‌شود و وزارت بهداشت خودش را آماده برخورد با مراکز تهیه وتوزیع مواد غذایی عرضه کننده قلیان و قهوه‌خانه‌های متخلف می‌کند و یک روز دیگر آزاد است و مشکلی برای ارائه آن وجود ندارد. یک روز سیستم بهداشتی، قانون جامع کنترل و مبارزه ملی با دخانیات را اجرایی می‌کند و روز دیگر هیأتی آن را نقض کرده و قهوه‌خانه را از شمول اماکن عمومی خارج می‌کند وبه تبع آن عرضه قلیان در این اماکن آزاد میشود. مصوبه جديد دولت نیز به محل نقد جدي كارشناسان حوزه‌هاي مختلف تبديل شده است، چراكه پيش از اين بارها نسبت به آسيب‌هاي متعدد مصرف قليان هشدار داده بودند. چندی پیش رسانه ها، مهم‌ترين بخش خبري‌شان را به اين تيتر اختصاص داده بودند: «با تصویب دولت؛ قهوه‌خانه‌ها از شمول آيین‌نامه اجرایی قانون جامع کنترل و مبارزه با دخانیات خارج شدند» آیا این اوصاف، مصداقی از کم توجهی در برابر نظر كارشناسان نیست؟ رويكردي كه مي‌تواند خود به خود، بستر آسيب‌هاي متعددي در حوزه‌هاي مختلف فراهم کند. انتشار آمار افزايش دوبرابري مصرف قليان در بين قشر جوان جامعه، از جمله آمارهایی بود كه در سال‌هاي گذشته منتشر شد تا به تبع آن اقدام‌هاي پيشگيرانه‌اي براي جلوگيري از رشد فزاينده مصرف این ماده دخاني انجام شود. اما نتیجه چه شد؟ نتیجه همکاری موقتی ارگان های مرتبط و بلافاصله نا هماهنگی در برخوردهای تدوین شده قانونی، رشد روزافزون قهوه خانه های زیرزمینی و غیر مجاز را بدنبال داشت؛ مکان هایی که نه تنها حقوق مشتری در آنها رعایت نمی شود بلکه از حداقل امکانات بهداشتی نیز درآنجا خبری نیست. هر چند که مضرات استفاده از قلیان و واقعیت های تلخ آن محرز است، اما در حال حاضر ممنوعیتی هم برای استفاده آن وجود ندارد. باید نشست ودید که آیا بالاخره این قلیان از نفس خواهد افتاد یا نه؟ اما نباید این نکته را فراموش کرد که آحاد مردم شایسته زندگی سالم اند. 
                                                  مهندس محسنپرنده    
                                مدیر گروه بهداشت محیط وحرفه ای دانشگاه