انسان ها برای مقابله سازگارانه با موقعیت های تنش زا و کشمکش های زندگی، نیاز به آموختن برخی از مهارت ها دارند یکی از مؤثرترین برنامه هایی که به افراد کمک می کند تا زندگی بهتر و سالمتری داشته باشند برنامه ی آموزشی مهارت زندگی است.
هدف از آموزش این مهارت ها کمک به افراد در جهت شناخت هر چه بهتر خود، کنترل هیجانات و استرس ها و حل کردن هر چه بهتر مسائل و مشکلات است.
ده مهارت اصلی و پایه که به توصیه سازمان جهانی بهداشت مورد آموزش قرار گرفته عبارت است از :
1- مهارت خود آگاهی یعنی: پاسخ به این نظر که من کیستم؟به نظر دیگران من چگونه فردی هستم؟
خودآگاهی شامل 5 جزء است :
1- شناخت ویژگی ها و صفات خودمان یا به عبارتی خود پنداره
2- شناخت توانایی ها، استعداد ها و پیشرفت های مان
3- تصویر واقع بینانه از خودمان
4- شناخت افکار، باور ها و ارزش هایمان
5- احساس رضایتمندی و نارضایتمندی از خودم و زندگی خودم
2- همدلی :
یعنی اینکه فرد بتواند مشکلات زندگی را حتی زمانی که در آن قرار ندارد درک کند تا بتواند انسان های دیگر را حتی وقتی با او متفاوت هستند بپذیرد و به آنها احترام گذارد، بسیاری از رفتارهای خشن در سطح جامعه ناشی از عدم همدلی است.
برای بیان همدلی توجه به اصول زیر ضروری می باشد.
1- به صحبت های دیگران خوب گوش کنید .
2- به احساسات و هیجانات فرد مقابل توجه کنید .
3- سعی کنید خود را به جای فرد مقابل بگذارید و ازدید او به موضوع نگاه کنید.
از تکنیک انعکاس احساس استفاده کنید .
سعی کنید با احساس و عاطفه طرف مقابلتان هماهنگ شوید.
خلاصه ای از احساسات و هیجانات طرف مقابل را به او گوشزد کنید.
3- مهارت برقراری ارتباط مؤثر
این مهارت به فرد کمک می کند تا بتواند نظرات عقاید؛خواسته ها، نیاز ها و هیجانات خود را ابراز و به هنگام نیاز از دیگران درخواست کمک و راهنمایی نماید.
مهارت ها ی تقاضای کمک راهنمایی از دیگران در مواقع ضروری، از عوامل مهم یک رابطه سالم است .
4- مهارت روابط بین فردی
یکی از نشانه ها ی سلامت روان وجود روابط سالم بین فردی است. روابط گرم و صمیمی با انسان های دیگر منبع اعتماد، راحتی و آسایش هر کدام از ماست.
حمایت اجتماعی در واقع پیوند های میان افراد است که باعث ایجاد امنیت، آرامش، اهمیت و احترام در افراد می شود برای بهره گیری از این شبکه ارتباطی باید برخی از مهارت ها را آموخت.
مهارت هایی که به ایجاد روابط بهتر با دیگران کمک می کند بر دو دسته اند:
1- مهارت های اصلی ارتباط با دیگران (کلامی و غیر کلامی )
2- مهارت های سازگاری با دیگران
5-مهارت تصمیم گیری
زندگی در درون خود مسائل و مشکلاتی به همراه دارد که مستلزم وجود رقابت و کشمکش است. هر یک از ما طی روز با مشکلات متعددی مواجه می شویم که نیاز به تصمیم گیری مناسب دارد برای رسیدن به اهداف خود باید بهترین تصمیم را بگیریم در واقع همگی ما تجاربی از تصمیم گیری غلط داریم که به پیامد های ناخوشایندی منتهی شده است .
در یک تصمیم گیری منطقی مراحل زیر وجود دارد.
1- مواجه شدن با تصمیم
2- خلق انتخاب ها و جمع آوری اطلاعات
3- متعهد کردن خود به یک تصمیم
4- طرح ریزی برای چگونگی اجرای تصمیم
5- اجرای تصمیم
6- ارزیابی پیامد های واقعی اجرای تصمیم
6-مهارت حل مسئله
همه ی انسان ها در زندگی فردی و اجتماعی خود با مسائل و مشکلات متعددی مواجه می شوند. در واقع زندگی چیزی جزء روند پیاپی مواجه شدن با مسائل و مشکلات و تلاش برای حل و فصل آن ها نیست پس بهتر است یاد بگیریم چطور مشکلات خود را حل کنیم.
حل مسئله مستلزم چند فعالیت است:
ابتدا باید مشکل را به دقت تعریف کنید . سپس راه حل های موجود را مورد بررسی قرار دهید و در نهایت مناسبترین راه حل را انتخاب و اجرا کنید .
7-مهارت تفکر خلاق
یکی از مهارت های تفکر، تفکرخلاق است. منظور از تفکر خلاق توانایی تولید و خلق افکار، فرآیند ها، تجارب و اهداف است. تفکر خلاق باعث می شود فرد برای مشکلات زندگی خود راه حل های متعدد و متنوعی بدست آورد و مانع از تحجر ذهن و یا دیدگاه تونلی می شود.
8-مهارت مقابله با هیجان
این توانایی فرد را قادر می سازد تا هیجان ها را در خود و دیگران تشخیص داده، نحوه تاثیر هیجان بر رفتار را بداند و بتواند واکنش مناسبی به هیجان های مختلف نشان دهد .
9-مهارت های مقابله با افسردگی
استرس می تواند یک فرد را بشکند، فرد دیگری را به مبارزه وادارد و به فرد دیگری درس جدیدی بدهد . هر تغییری در زندگی یک استرس است، این تغییرات سازگاری جدیدی را می طلبد . بنابراین هر تغییری نظم زندگی را بر هم می زند و ما را مجبور به سازگاری با شرایط جدید می کند.
با آموزش مهارت های مقابله ای می توان فشار های روانی موجود را کنترل کرده و از ایجاد برخی فشار ها جلوگیری کنیم .
سه راه حل مهم در مقابله با استرس وجود دارد.
1- ویژگی های محرک تنش زا و میزان کنترل ما بر یک رویداد
2- ویژگی های شخصی مثل توانمندی و اعتماد به نفس بالا
3- راهبردهای مقابله ای شامل راهبردهای شناختی و راهبردهای رفتاری
10-مهارت تفکر انتقادی
تفکر انتقادی یعنی توانایی گرفتن تصمیمات منطقی درباره آنچه که باید انجام دهیم و آنچه باید باور کنیم.
تفکر انتقادی یک فرآیند شناختی فعال، هدفمند، سازمان یافته است که با استفاده از آن فرد به بررسی اطلاعات موجود می پردازد .
نمونه هایی از تفکر انتقادی
1- درک و فهم و تفسیر مسائل
2-تشخیص و تحلیل سوال ها
3-تشخیص و کاربرد منطق
4-نتیجه گیری معقول از اطلاعات حاصل از منابع مختلف کتبی – شفاهی و دفاع از آن
5-تمایز بین حقایق از عقاید
6-داوری درباره اعتبار منابع
7-تصمیم گیری درباره اعمال مختلف
8-تشخیص فرض های بیان نشده
9-تشخیص بیانات کلیشه ای و قالبی
10-تشخیص نظام های ارزشی و عقیدتی مختلف
11-طرح سوال و پاسخگویی به آن
افسون رفیعی
کارشناس ارشد روانشناسی مرکز آموزشی درمانی شهید بهشتی