از هزاران سال پیش ، پیشینیان ما بیماری هاری را می شناختند تا آنجا که در متون چین باستان ، تورات و... به آن اشاره شده است. این بیماری در ایران سابقه طولانی دارد و از دیرباز میان روستائیان و عشایر با نام های گرگ دیوانه ، کفتار آدمخوار ، سگ دیوانه و... معروف بوده است.
بیست و هشتم سپتامبر که روز جهانی هاری است ، مصادف با روز بازگشایی مدارس در اروپا بوده و با توجه به جمعیت هدف که کودکان و نوجوانان هستند با برگزاری مراسم مختلف در قالب مسابقه ها و شعر و نقاشی به کودکان شرایط نگهداری حیوانات و موارد مرتبط را آموزش می دهند.هاری درواقع نوعی عفونت ویروسی دستگاه اعصاب مرکزی و قابل انتقال میان حیوان و انسان است که معمولا به واسطه گزش حیوان هار به انسان منتقل می شود و کشندگی صد در صد دارد. عامل ایجاد کننده بیماری ، ویروس هاری از خانواده رابدوویریده (Rhabdoviridae ) و نام دیگر بیماری هاری ترس از آب (Hydrophobia ) است.
هاري سالانه بالغ بر 55 هزار نفر در دنيا قرباني ميگيرد، بيشترين موارد آن را مربوط به كشورهاي آفريقايي با 24 هزار مرگ و آسيايي با 31 هزار مورد مرگ دانست.
آلودگي مربوط به بيماري «هاري» تقريبا در همه استانهاي كشور وجود دارد. بر اساس آمار،طي سال گذشته استانهاي کرمان،گلستان،گيلان،فارس و خراسان رضوي به ترتيب بيشترين موارد آلودگي به هاري را شامل بودهاند .
طي سال گذشته 131 هزار و 413 نفر به دنبال حيوان گزيدگي به منظور پيشگيري از ابتلا به هاري به مراكز درماني ضد هاري در كشور مراجعه و واكسن و سرم ضد هاري را دريافت كردهاند. همچنين سال گذشته هفت نفر بر اثر ابتلا به هاري و عدم آگاهي از چگونگي درمان، جان خود را از دست دادند .
در شهرستان کرمان در سال گذشته 913 مورد حیوان گزیدگی به مراکز درمان هاری مرکز بهداشت شهرستان کرمان مراجعه نمودند.از این تعداد 720 مورد مرد و 193 مورد زن بوده اند. همچنین بیشتر موار حیوان گزیدگی مربوط به سگ های خانگی بوده است.
دوره بیماری هاری در انسان هم به ۴ مرحله تقسیم می شود :
▪ مرحله نهفتگی که به طور معمول ۱۵ روز تا ۳ ماه به طول می انجامد.
▪ مرحله بروز علائم اولیه که به طور معمول ۱۴ روز به طول می انجامد و با علائم تب ، لرز، خستگی، سردرد، ضعف و درد عضلانی، بی اشتهایی، اشکال در بلع، حالت تهوع و سرگیجه، دردهای شکمی و اسهال، گلو درد، تنگی نفس، نگرانی و ترس همراه است.
▪ مرحله حاد عصبی که علاوه بر علائم مرحله دوم،علائم فعالیت حرکتی شدید شامل دویدن و دست و پا زدن، تحریک پذیری و عدم آرامش، هیجان و ترس از آب و افزایش ترشح بزاق و اختلال در بلع را موجب می شود. مرحله کما و مرگ که فرد مبتلا به مرحله کما می رود و به علت نارسایی و آپنه یاکلاپس قلبی عروقی می میرد.از شروع علائم بالینی تا مرگ به طور متوسط ۴ تا ۷ روز طول می کشد.
راه سرايت هاری :
1 - گاز گرفتن : اصلي ترين راه سرايت است و در مورد گربه و گربه سانان حتي از طريق پنجه كشيدن نيز انتقال صورت مي پذيرد .
2 – از راه پوست: بيماري از طريق پوست سالم انتقال نمي يابد , ولي اگر كوچكترين خراش يا زخمي روي پوست وجود داشته باشد قابل انتقال است
3 – از راه مخاط : مخصوصاً ليس زدن لب و چشم و بيني كودكان توسط گربه يا سگ .
4 – از راه تنفس: در غارهايي كه خفاش آلوده زندگي مي كند ميتواند كساني كه وارد اينگونه غارها ميشوند را مبتلا نمايد
علائم هاری در حیوان
علائم در شکل خشمگین شامل تغییر رفتار در حیوان، هیجان، ریزش بزاق، درد عضلانی، علائم عصبی و ترس از آب است که به دنبال آن حیوان دچار عدم تعادل و فلجی و سرانجام مرگ می شود. در مرحله ای که حیوان دچار هیجان می شود ممکن است هر چیزی حتی سنگ، گیاه، دیگر حیوانات و انسان را گاز بگیرد. در برخی موارد علائم در شکل ساکت شامل حیوان آرام و خواب آلوده بوده و به نقطه ای خیره می شود. فلجی و پایین افتادن فک پایین همراه با ریزش بزاق و در نهایت خفگی و مرگ را به همراه دارد.
پیشگیری از هاری:
- نخستين اقدام پس از گزش به وسيله حيوان مبتلا به هاري را شستوشوي محل گزش شستوشو تا 50 درصد ويروس هاري را در ناحيه گزش از بين ميبرد. طبق توصيه سازمان جهاني بهداشت اين شستوشو بايد 15 تا 20 دقيقه به طول بيانجامد و لازم است ذرات صابون با آب فراوان از محل گزيدگي خارج شوند. همچنين ميتوان با استفاده از الكل 70 درصد يا بتادين محل گزش را ضد عفوني كرده و سپس براي دريافت درمانهاي ضد هاري به مراكز درمان ضدهاري مرکز بهداشت مراجعه شود.
واكسن ضدهاري در پنج نوبت تزريق ميشود. به اين ترتيب روز اول مراجعه (روز صفر) و روزهاي سوم، هفتم، چهاردهم و بيست و هشتم، فرد مبتلا، واكسن ضد هاري دريافت ميكند. فرد گزيده شده توسط حيوان ، در صورت نياز سرم نيز دريافت ميكند. همچنين محل گزش حيوان هرگز نبايد بخيه شود.
سگ و گربه مبتلا به هاري حداكثر ده روز پس از گاز گرفتن انسان يا حيواني ديگر، جان خود را از دست ميدهند. به اين ترتيب زنده ماندن سگ يا گربه ده روز پس از گزش، به آن معناست كه حيوان به هاري مبتلا نبوده، اما در صورت جان باختن، لاشه حيوان به منظور تشخيص و نمونهگيري، به انستيتو پاستور منتقل ميشود. در كشورهايي كه هاري از شيوعي برخوردار است از جمله ايران، بلافاصله پس از گزش انسان بوسيله حيوان مشكوك به هاري، علاوه بر تحت نظر داشتن حيوان مورد نظر به مدت ده روز، اقدامات درماني در فرد گزيده شده نيز آغاز ميشود و در صورت زنده ماندن حيوان، پس از ده روز درمانها نيز قطع ميشود.
نکات قابل توجه درمورد بیماری هاری :
-در ایران بیماری هاری در حیوانات اهلی و وحشی در نقاط مختلف کشور وجود دارد. مخزن اصلی هاری در ایران گوشتخواران وحشی می باشد که سبب ابتلاء سگ و حیوانات اهلی بخصوص دام ها می شود .
-بیماری هاری به دنبال گزش توسط حیوانات هار به انسان منتقل می شود .
-بیشترین هزینه مربوط به بیماریهای قابل پیشگیری با واکسن ، صرف پیشگیری از هاری می گردد .
-در صورت مراجعه به موقع موارد حیوان گزیدگی و انجام درمان پیشگیری آنها این بیماری به سادگی قابل پیشگیری است .
-با افزایش آگاهی عمومی می توان خطر ابتلاء به هاری را در میان موارد حیوان گزیده کاهش داد .
-مهم ترین راه انتقال بیماری هاری از طریق گاز گرفتگی و خراش توسط حیوانات می باشد .
-مهار بیماری هاری با مشارکت همگانی امکانپذیر است .
پیام های بهداشتی جهت مهار بیماری هاری :
-از آزار و اذیت حیوانات پرهیز کنید زیرا در صورت گزش احتمال ابتلا به هاری وجود دارد .
-برای پیشگیری از ابتلاء به هاری بلافاصله پس از مجروح شدن توسط حیوانات به نزدیکترین مرکز بهداشتی درمانی مراجعه کنید .
-درصورت گزش توسط هر حیوانی احتمال خطر ابتلاء به بیماری هاری را فراموش نکنید و آن را جدی بگیرید .
-شستشوی محل حیوان گزیدگی اولین قدم جهت پیشگیری از ابتلاء به بیماری هاری است .
-از نزدیک شدن به سگ ها بپرهیزید زیرا بیشترین موارد حیوان گزیدگی توسط سگ می باشد .
-از تحریک سگ ها و گربه ها بپرهیزید، زیرا شایع ترین موارد حیوان گزیدگی و هاری توسط آنها ایجاد شده و خطر ابتلاء به هاری وجود دارد .
-در صورت نگهداری سگ و گربه ، نسبت به واکسینه نمودن آنها اقدام نمایید .
-بیشترین موارد گزش در مناطق روستایی اتفاق می افتد لذا با قلاده گذاری و مهار سگ ها می توان از صدمه به مردم پیشگیری کرد .