با برنامه ریزی دفتر نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه علوم پزشکی کرمان برگزار شد:
به گزارش روابط عمومی دفتر نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه علوم پزشکی کرمان، حجتالاسلام والمسلمین دکتر علی عارفی، هدف این نشست را تبیین جایگاه تربیت معنوی در کنار تعلیم دانشگاهی دانست و افزود: سبک تدریس الهی از سنت پیامبر(ص)، اهلبیت(ع) و علمای بزرگ الهام گرفته شده و ناظر بر پرورش شخصیت دانشجو همراه با علمآموزی است.
وی با اشاره به اینکه دروس معارف اسلامی با وجود تعریف بهعنوان درس عمومی ماهیتی تخصصی دارند، تصریح کرد: آنچه مورد نظر است، فراتر از ارائه واحدهای معارف بوده و به «سبک تعلیم اسلامی» مربوط میشود؛ سبکی که در آن تعلیم و تزکیه همزمان دنبال میشوند.
مسئول نهاد رهبری در ادامه با اشاره به جدایی علوم انسانی و تجربی در دوران جدید گفت: در گذشته عالمانی همچون ابنسینا همزمان در حوزههای دینی، فلسفی و پزشکی سرآمد بودند و این جامعیت علمی با تربیت معنوی همراه بود. وی تأکید کرد: با وجود گسترش علوم، پیوند میان تعلیم و تربیت همچنان امکانپذیر و ضروری است و استاد میتواند در کلاس، هم آموزش علمی و هم تربیت اخلاقی را دنبال کند.
دکتر عارفی با تأکید بر اینکه این رویکرد مختص علوم انسانی نیست، افزود: در علوم تجربی نیز میتوان تدریس را با نگاه الهی همراه کرد، بدون آنکه درس به الهیات تبدیل شود. وی با طرح مثالی از شیمی، نظم موجود در طبیعت را نشانهای از اراده الهی دانست و تأکید کرد: حتی یک اشاره کوتاه یا رفتار اخلاقی استاد میتواند اثر تربیتی داشته باشد و نیازی به طرح مستقیم و مداوم مفاهیم الهی نیست.
حجتالاسلام والمسلمین عارفی، در ادامه بر ضرورت پیوند آموزش علمی با تربیت، تزکیه و شاگردپروری تأکید کرد. وی هدف اصلی این طرح را فراتر از ارائه دروس معارف اسلامی دانست و تصریح کرد: هرچند گروه معارف وظایف مصوب خود را بهخوبی انجام میدهد، اما سبک تعلیم اسلامی رویکردی متفاوت و گستردهتر دارد.
عارفی با اشاره به سنت آموزشی پیامبر(ص)، اهلبیت(ع) و علمای برجسته تصریح کرد که در نگاه اسلامی، تزکیه و تعلیم همواره در کنار هم بوده و علم در هر شاخهای اعم از تجربی، انسانی یا عقلی با جهتگیری الهی عرضه میشده است.
وی با مرور ساختار آموزشی گذشته و نبود تفکیک رشتهها در آن دوران، ابنسینا را نمونهای از تربیتیافتگان مکتب اهلبیت(ع) دانست که در علوم مختلف توأمان سرآمد بود. او افزود: هرچند امروز با گسترش علوم امکان تکرار چنین الگوهایی دشوار شده، اما پیوند تربیت و تعلیم همچنان ممکن و ضروری است و استادان میتوانند علاوه بر آموزش علمی، نقش تربیتی مؤثر ایفا کنند؛ همانگونه که قرآن کریم تعلیم را همراه با تزکیه معرفی میکند.
مسئول نهاد رهبری تأکید کرد که این رویکرد محدود به علوم انسانی نیست و در رشتههای تجربی نیز قابل اجراست. وی با رد این برداشت که استادان علوم باید الهیات تدریس کنند، گفت: مقصود تنها ایجاد جهتگیری الهی در ذهن دانشجوست؛ حتی با یک اشاره کوتاه. او با طرح مثالی از شیمی، نظم موجود در ترکیب مواد را نشانهای از اراده الهی دانست و تأکید کرد که همین اشارهها برای ایجاد نگاه الهی در دانشجو کافی است.
عارفی با بیان اینکه رفتار اخلاقی استاد میتواند اثرگذارترین شیوه تربیتی باشد، خاطرنشان کرد: این طرح ناظر به گروههای غیرمعارفی است و حضور استادان گروه معارف در جلسه صرفاً برای همراهی و آگاهی از روند برنامههاست.
دکتر علی عارفی در ادامه، بر نقش الگو بودن استادان در رفتار، اخلاق و پرستیژ علمی تأکید کرد و اظهار داشت: دعوت از استادان برای مشارکت در این طرح بر اساس باور به تواناییها و جایگاه علمی و اخلاقی آنان صورت گرفته است.
وی با بیان اینکه بسیاری از استادان حاضر علاوه بر تخصص دانشگاهی، شناخت مناسبی از مفاهیم عمومی دین دارند، افزود: استاد تنها منتقلکنندهی علم نیست و باید درس زندگی و اخلاق را نیز به دانشجو بیاموزد. او یکی از دلایل ضعف اخلاق حرفهای در برخی بخشها را غفلت بخشی از مدرسان از وظیفه تربیتی و تزکیه دانست و گفت: این وضعیت سقوط نیست، اما نوعی افت آرام در این حوزه دیده میشود.
دکتر عارفی با اشاره به برخی نقدها نسبت به فرآیندهای انتخاب هیئتعلمی تصریح کرد: گرچه نباید افراد نامناسب وارد ساختار دانشگاه شوند، اما اکثریت استادان موجود شایستهاند و مشکل اصلی این است که وظیفه تربیتی آنان بهطور رسمی تعریف نشده است؛ در حالی که قرآن «تزکیه» را مقدم بر «تعلیم» قرار میدهد.
مسئول نهاد رهبری با بیان اینکه شاگردپروری محدود به علوم انسانی نیست، گفت: در رشتههای پرستاری، پزشکی و بهداشت نیز استادان شاخصی حضور داشتهاند که نقش پدر یا مادر این رشتهها را ایفا کردهاند و تجربههای آنان در سطح ملی مورد استفاده قرار گرفته است. وی افزود: پس از اجرای این طرح، احتمال دارد استادان برجسته دانشگاه کرمان برای انتقال این تجربیات به دیگر استانها نیز دعوت شوند.
وی تأکید کرد: وظیفه اصلی استادان، ایجاد جهتگیری اخلاقی و دینی در دانشجویان در کنار آموزش تخصصی است و این نقش در کلاسهای علمی دانشکدهها تحقق مییابد، نه صرفاً در دروس معارف اسلامی.
دکتر عارفی در بخش پایانی سخنان خود با هشدار نسبت به خطر علم فاقد اخلاق گفت: نتیجه چنین علمی، تولید ابزارهای ویرانگری همچون بمب اتم است. وی تأکید کرد: علمی که از اخلاق تهی باشد مانند شاخ بیعقل گاو، آسیبزا و مخرب میشود؛ اما همراهی علم با اخلاق، آن را به رحمتی الهی برای بشر تبدیل میکند.
حجتالاسلام عارفی با تبیین سه رویکرد درباره ماهیت علم اظهار کرد: در مرحله هدف و کاربرد علم، سه نگاه وجود دارد؛ دیدگاه اول متعلق به جریانهای الحادی است که برای علم جهت غیرالهی قائلاند. دیدگاه دوم، نگاه سکولار است که علم را پدیدهای خنثی و بیجهت میداند. وی گفت: در مقابل، اندیشه اسلامی علم را ذاتاً جهتدار و نیازمند جهت الهی میداند و بر همین اساس، هر دو نگاه الحادی و اسلامی جهتدار بودن علم را میپذیرند، اما در مقصد متفاوتاند.
رشد علمی بدون رشد اخلاقی کافی نیست
وی با اشاره به واقعیتهای فضای آموزش عالی کشور افزود: رشد اخلاقی و دینی دانشجویان متناسب با رشد علمی آنان پیش نمیرود و لازم است بررسی شود که دانشجو هنگام فارغالتحصیلی از نظر اخلاقی ارتقا یافته یا دچار افول شده است. او تأکید کرد: اگر نمودار علم به سوی قله حرکت میکند، باید نمودار اخلاق و تدین نیز همزمان رشد کند و این عدم هماهنگی ناشی از جدایی تعلیم و تزکیه است.
نقد نگاه حداقلی به اسلامیسازی دانشگاه
مسئول نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری با انتقاد از تقلیل اسلامیسازی دانشگاه به چند برنامه فوقبرنامه فرهنگی گفت: برنامههای مناسبتی هرچند مفیدند، اما اثر آنها موقتی و محدود است و پوشش آنها با برنامه رسمی دانشگاه قابل مقایسه نیست. وی تأکید کرد که معارف اسلامی و فعالیتهای فرهنگی لازماند، اما برای تحقق دانشگاه اسلامی کافی نیستند.
لزوم جهتگیری الهی در نظام دانشگاهی
عارفی با اشاره به بیانات حضرت امام خمینی(ره)، افزود: اگر دانشگاه جهتگیری نداشته باشد، به محل تربیت نیروهای مخرب تبدیل میشود؛ اما دانشگاهِ دارای جهت الهی میتواند انسانساز باشد و دلها را فتح کند؛ نقشی که حتی ابزارهای سخت قادر به انجام آن نیستند.
تمدنسازی علمی امام صادق(ع)
وی با اشاره به نقش تمدنساز امام صادق(ع) در گسترش دانش، گفت: به گواه مورخانی مانند ویل دورانت، بسیاری از دانشمندان سرزمینهای روم، یونان و مصر در مکتب امام صادق(ع) تربیت شدند و فرهنگ اسلامی تأثیری عمیق بر تمدن غرب گذاشت.
ارزش علم هنگامی است که «بسم ربّک» باشد
عارفی با استناد به آیه «اِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ»، تصریح کرد: علم هنگامی ارزشمند است که جهت الهی داشته باشد و از خدا بریده نباشد.
تأکید بر نقش درسهای رسمی دانشگاه
وی با اشاره به اثرگذاری بسیار بیشتر برنامههای رسمی آموزشی نسبت به فوقبرنامهها گفت: در رشتههایی نظیر پزشکی، واحدهای تخصصی بخش عمده آموزش را تشکیل میدهند و اگر همین دروس جهت الهی پیدا کنند، تحولی بزرگ در تربیت نسل آینده رقم میخورد.
استاد، عامل ماندگاری تربیتی در ذهن دانشجو
حجتالاسلام والمسلمین عارفی نقش استادان را مهمترین عامل تربیت اخلاقی و دینی دانست و افزود: در تجربه زیسته ما، استادانی در ذهن دانشجویان ماندگار شدهاند که علاوه بر توان علمی، رفتار تربیتی و اخلاقی داشتهاند. وی خاطرنشان کرد: آنچه این استادان را ماندگار کرد، انسانسازی و تربیت اخلاقی آنان بود، نه صرفاً علمآموزی.
استادانی که اخلاق را منتقل میکنند، ماندگار میشوند
مسئول نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری تأکید کرد: استادانی که اخلاق و تربیت را به دانشجو منتقل میکنند، نهتنها زیان نمیبینند، بلکه نزد خداوند مأجور و در نگاه دانشجو همواره محترم و ماندگار خواهند بود. اما برخی مدرسین که بیاعتنا، سطحینگر و صرفاً نمرهده هستند، یا گاه سخنانی ناسازگار با اخلاق بر زبان میآورند، تأثیر پایدار و ماندگاری ندارند.
وی با انتقاد از برخی رفتارهای رایج در میان مدرسان افزود: متأسفانه امروز عدهای تصور میکنند برای جذابیت کلاس باید سخنان بیاعتقادی یا پوچ بر زبان آورند. گمان میکنند اگر مطالب بیپایه بگویند، استاد جذاب و متفاوتی بهنظر میرسند؛ اما اگر سخن عاقلانه، اخلاقی و معنادار بگویند، به آنان «خشک» گفته میشود. این نگاه خطرناک و انحرافی است و باید نسبت به آن حساس و مراقب بود.
استاد خوب میتواند غیرمستقیم خدا را به دانشجو نشان دهد
دکتر عارفی با اشاره به تجربه خود از حضور در برخی کلاسهای استادان دانشگاه علوم پزشکی کرمان گفت: فرصت حضور در کلاس همه اساتید را نداشتم، اما در تعدادی از کلاسها شرکت کردم و حقیقتاً لذت بردم؛ یک استاد علوم پزشکی میتواند از طریق بیان علمی، نه فقط مستقیم، بلکه حتی غیرمستقیم، خدا را به دانشجو نشان دهد و در دل او ایمانآفرینی کند.
اثر استاد تخصصی بسیار فراتر از اثر استاد معارف است
وی ادامه داد:اما واقعیت این است که اگر یک استاد معارف برای انتقال یک مفهوم الهی ساعتها زحمت بکشد، گاهی یک جمله نابجا از یک استاد تخصصی میتواند اثر او را خنثی کند. زیرا دانشجوی ما هنوز قدرت تحلیل عمیق ندارد و گاهی هر سخنی را سریع میپذیرد.
او توضیح داد: برای مثال، کافی است استادی که نگاه توحیدی ندارد، بگوید همهچیز محصول عنصر هلیوم اولیه و سلسله فعلوانفعالات طبیعی بوده است. دانشجو بلافاصله میپرسد: «پس خدا کجای این ماجراست؟» درحالیکه کسی نمیگوید همین «هلیوم» ابتدایی را چه کسی آفریده است. این ضعف تحلیل دانشجو و در مقابل، قدرت اثرگذاری سخن استاد را نشان میدهد.
مثالهایی روشن برای ضرورت پذیرش خالق
حجتالاسلام والمسلمین عارفی برای تبیین اهمیت این موضوع افزود: فرض کنید مریخپیما قطعهای بسیار ساده شامل یک تکه آهن با یک سوراخ و چوبی داخل آن را کشف کند. تمام دانشمندان جهان خواهند گفت اثری از یک موجود باهوش یافت شده است. اما همین انسانها وقتی به ساختار پیچیده یک چشم، یک مولکول یا حتی یک اتم نگاه میکنند که هیچ ابزار بشری توان ساخت آن را ندارد، میگویند بهطور تصادفی پدید آمده است!
وی ادامه داد: امروز میدانیم درون نوترون و پروتون فضای عظیمی کشف شده که فاصله اجزای آن از لحاظ مقیاس گاهی بیشتر از فاصله زمین تا خورشید است. آیا این نظم بیبدیل حاصل تصادف است؟ دانشجو بهتنهایی قادر به تحلیل این ظرافتها نیست، اما استاد میتواند این حقیقت را بهزیبایی منتقل کند.
یک جمله نابجا میتواند سالها تلاش فرهنگی را تخریب کند
مسئول دفتر نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری با تأکید بر نقش تعیینکننده استادان تخصصی در جهتدهی فکری و اخلاقی دانشجویان تصریح کرد: گاهی یک خنده، یک اظهار نظر ساده یا یک جمله بیتوجهانه، تمام زحمات اساتید معارف و تلاش فرهنگی چندین ساله را از بین میبرد. به همین دلیل، اثرگذاری یک استاد تخصصیِ غیرالهیات، گاهی بسیار فراتر از اثر استاد معارف است.
وی افزود: دانشجو در طول هشت ترم تحصیل بیش از هزار جلسه کلاس را تجربه میکند. استاد لازم نیست در هر جلسه مستقیماً سخن دینی بیان کند؛ گاهی یک اشاره، یک تعبیر لطیف، یا یک جمله کوتاه درباره حضور خداوند، خود بهتنهایی هزار نکته خداشناسی را منتقل میکند. این حجم عظیم اثرگذاری باید جدی گرفته شود.
دو دسته مسائل دینی: عمومی و تخصصی
دکتر عارفی در تبیین سطحبندی مسائل دینی اظهار کرد: مسائل دینی را میتوان به دو دسته اصلی تقسیم کرد. دسته نخست، مباحث عمومی دین است که اغلب دینداران با آن آشنایی دارند؛ موضوعاتی مانند راستگویی، رعایت احترام والدین، امانتداری و دیگر فضیلتهای اخلاقی که هرچند شناختهشدهاند، اما همواره نیازمند تذکر و یادآوریاند. گاه همین یادآوری کوتاه از سوی استاد، اثری تربیتی و ماندگار بر دانشجو میگذارد.
وی ادامه داد: دسته دوم، مسائلی است که ورود به آنها نیازمند تخصص در علوم اسلامی است؛ مباحثی چون دلایل عقلی توحید، یا موضوعات پیچیدهای مانند جبر و اختیار. ممکن است استاد آناتومی یا استاد بهداشت بهطور تخصصی این مباحث را نداند، هرچند برخی اساتید بهواسطه مطالعات فردی، اطلاعات وسیعی در این حوزه دارند. اما وظیفه ذاتی آنان این نیست که وارد این عرصههای عمیق و کاملاً تخصصی شوند؛ مأموریت آنان در کلاسهای تخصصی خود، ایجاد جهتدهی الهی، انسانی و اخلاقی است.
تربیت دینی وظیفهای همگانی است
مسئول نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری تأکید کرد: میدانم پرسشها فراوان است ،اما هدف من این بود که روشن شود این مسیر، وظیفهای همگانی است؛ وظیفهای که تنها بر دوش گروه معارف نیست. گروه معارف، مسئولیت حقوقی و قانونی آموزش مبانی دینی را بر عهده دارد، اما سایر استادان نیز مسئولیت اخلاقی و دینی دارند و نقش آنان در تربیت جهتدار دانشجو انکارناپذیر است.
وی در پایان ضمن تشکر از استادان حاضر خاطرنشان کرد: این جهتدهی الهی و اخلاقی در کلاسها، مسئولیتی مشترک و ضروری است و چهبسا در بسیاری از موارد، اثرگذاری استاد تخصصی بیشتر از استاد معارف باشد.
پایان این نشست به بیان دیدگاهها و نظرات اساتید اختصاص یافت و شرکتکنندگان با تبادل افکار و همفکری، در خصوص اهداف و دستاوردهای نشست به گفتوگو پرداختند.