در گفت و گو با فوق تخصص گوارش و عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی کرمان مطرح شد:
خبرنگار: آقای دکتر، سلیاک چیست و چه مکانیزمی در بدن ایجاد می‌کند؟
دکتر احمدی: بیماری سلیاک یک بیماری خودایمنی، ژنتیک و در عین حال سهل و ممتنع است که در دسته‌بندی انتروپاتی‌های حساس به گلوتن قرار می‌گیرد. گلوتن پروتئینی است که در گندم، جو و چاودار (گندم سیاه) وجود دارد. وقتی فردی که از نظر ژنتیکی مستعد است، مواد غذایی حاوی گلوتن مصرف می‌کند، سیستم ایمنی بدن این پروتئین را به عنوان یک عامل مهاجم و محرک شناسایی کرده و به آن واکنش نشان می‌دهد. این فعال‌سازی سیستم ایمنی منجر به تخریب مخاط و پرزهای جذبی روده باریک می‌شود. در نتیجه، فرد دچار سوءجذب ریزمغذی‌ها مانند آهن، اسید فولیک، ویتامین B12 و سایر مواد مغذی شده و مشکلاتی نظیر اسهال، سوءجذب، کوتاهی قد و اختلال رشد در کودکان بروز می‌کند.
خبرنگار: آیا این بیماری ناگهانی ایجاد می‌شود؟ عوامل محرک آن چیست؟
دکتر احمدی: خیر، سلیاک یک بیماری ژنتیکی است؛ درست مثل دیابت، تیروئید یا روماتیسم. فرد بستر ژنتیکی آن را از طریق خانواده به ارث می‌برد، اما بیماری ممکن است در هر سنی از کودکی تا سنین کهنسالی بروز کند. فعال شدن این ژن نیاز به یک عامل محیطی یا محرک دارد؛ درست مثل کلید برقی که با فشردن آن چراغ روشن می‌شود. استرس‌های شدید زندگی، بارداری و زایمان، اسهال‌های عفونی، مصرف برخی داروها، عمل جراحی یا استرس‌های روانی می‌توانند این بستر ژنتیکی را فعال کنند.
همان‌طور که عرض کردم، ممکن است فرد ژن بیماری را از اجداد خود داشته باشد، اما تا دهه‌ها فعال نشده باشد. ما بیمارانی داریم که در سن ۶۰، ۸۰ و حتی بالاتر تازه علائم سلیاک در آن‌ها آشکار و تشخیص داده شده است. بنابراین سن خاصی برای بروز آن وجود ندارد.
نکته بسیار مهمی که نباید فراموش کنیم این است که سلیاک تنها یک بیماری گوارشی نیست. اگر بیماران را فقط بر اساس علائم گوارشی (مانند دل‌درد، نفخ و اسهال) بررسی کنیم، بیش از ۹۰ درصد بیماران را از دست می‌دهیم. سلیاک مانند یک کوه یخ در اقیانوس است؛ نوک کوه یخ که بیرون از آب دیده می‌شود همان علائم گوارشی است، اما توده عظیم آن در زیر آب قرار دارد و شامل تظاهرات غیرتیپیک و غیرگوارشی است. گلوتن جذب‌شده می‌تواند سیستم ایمنی را در نقاط مختلف بدن فعال کند و مشکلاتی در مغز و اعصاب، پوست، مو، مفاصل، استخوان‌ها، چشم، ریه، قلب، کبد، پانکراس و زنان و زایمان ایجاد کند. به همین دلیل به سلیاک «بیماری هزارچهره» می‌گویند که می‌تواند تمام تخصص‌های پزشکی را درگیر کند.
خبرنگار: آقای دکتر وضعیت تشخیص بیماری چگونه است و چه توصیه ای برای خانواده‌های بیماران دارید؟
دکتر احمدی: در خصوص تشخیص، علاوه بر آزمایش خون (چک کردن آنتی‌بادی TTG)، روش استاندارد طلایی آندوسکوپی و نمونه‌برداری از مخاط روده باریک است تا آتروفی یا نازک شدن پرزها تأیید شود. همچنین با توجه به زمینه ژنتیکی، تأکید می‌کنیم که اقوام درجه یک (پدر، مادر، خواهر و برادر) بیمار نیز حتماً آزمایش بدهند، حتی اگر هیچ‌گونه علامت گوارشی، عصبی یا پوستی نداشته باشند که به آن «سلیاک سایلنت یا بی‌علامت» می‌گویند. اگر این افراد رژیم را رعایت نکنند، در آینده دچار پوکی استخوان شدید، شکستگی‌های مکرر و خطرات جدی مانند بدخیمی‌ها خواهند شد. در استان کرمان، دفتر انجمن سلیاک در بیمارستان افضلی‌پور فعال است و بیماران را شناسایی، ثبت و حمایت می‌کند.
خبرنگار: آقای دکتر، درباره رژیم غذایی و محصولات بدون گلوتن و همچنین وضعیت لاغری یا چاقی بیماران توضیح بفرمایید.
دکتر احمدی: برخلاف تصور عموم که فکر می‌کنند بیماران سلیاک حتماً باید لاغر باشند یا اسهال داشته باشند، بسیاری از بیماران ما وزن طبیعی یا حتی اضافه وزن و یبوست دارند و اصلاً نباید منتظر یک ظاهر فیزیکی خاص باشیم.
درمان قطعی سلیاک فقط و فقط «رژیم غذایی عاری از گلوتن (Gluten-Free Diet)» است. گلوتن نه تنها در نان، شیرینی، پیتزا و ماکارونی وجود دارد، بلکه به عنوان طعم‌دهنده، قوام‌دهنده یا شکل‌دهنده پنهان در رب گوجه‌فرنگی، پنیر، ماست، بستنی و انواع سس‌ها استفاده می‌شود. برای تهیه مواد غذایی سالم، فروشگاه‌های بخش خصوصی با همکاری انجمن، نان‌ها و محصولات ارگانیک با آرد ذرت، دانه چیا و... تولید می‌کنند. همچنین با حمایت وزارت بهداشت، خیرین و بن‌های حمایتی تلاش می‌کنیم بخشی از فشار اقتصادی این بیماران را کاهش دهیم.