توصیه‌های طب ایرانی برای فصل سرد و تغییرات مزاجی
آقای دکتر! در فصل خنک و سرد پاییز چه اقداماتی لازم است تا بدن بتواند خودش را با این فصل تطبیق دهد؟
دکتر ستایش: با تغییرات اقلیمی فصل پاییز، طول روز کمتر می‌شود، گرما کاهش می‌یابد و در نهایت به طولانی‌ترین شب سال یعنی یلدا می‌رسیم. این تغییرات تنها در طبیعت رخ نمی‌دهد، بلکه در بدن ما نیز تأثیرگذار است. درست همان‌طور که با تغییر فصل لباس‌های خود را عوض می‌کنیم، در تغذیه و سایر فعالیت‌ها نیز باید این تناسب را رعایت کنیم.
از دیدگاه طب ایرانی، پاییز فصلی با مزاج سرد و خشکاست. در اقلیمی مانند کرمان که کم‌بارش‌تر نیز هست، این خشکی استمرار می‌یابد. کسانی که خودشان هم‌مزاج با این فصل (سرد و خشک) هستند، اگر مراقبت‌های کافی را نداشته باشند، ممکن است دچار برخی کسالت‌ها و بیماری‌های گوارشی، مفصلی یا حتی افت‌های روحی و خلقی شوند. از آنجا که ما برخلاف گیاهان نمی‌توانیم به خواب زمستانی برویم، باید با رعایت تدابیر حفظ سلامت، خود را با این فصل تطبیق دهیم و زندگی جریان پیدا کند.
خبرنگار: طب ایرانی بسیار تأکید دارد که در هر فصلی باید مواد غذایی مختص همان فصل مصرف شود؛ چیزی که احتمالاً در گذشته و میان پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌ها بیشتر رعایت می‌شد و شاید دلیل سلامت بیشتر آن‌ها نیز همین بوده است. اما امروزه این مسئله کم‌رنگ شده و همه‌چیز را در همه فصول مصرف می‌کنیم. دلیل اینکه تأکید می‌شود میوه‌های تابستانی در تابستان و میوه‌های پاییزی در پاییز مصرف شوند چیست؟
دکتر ستایش: اشاره درستی فرمودید؛ امروزه به دلیل شرایط نگهداری، حمل‌ونقل و دسترسی سریع، همه‌چیز در همه فصول در دسترس است (مثل هندوانه در زمستان یا مرکبات در تابستان). اما توصیه علمی این است که ترجیحاً از میوه‌های متناسب با فصل و همچنین از همان منطقه و اقلیم که تناسب بیشتری با مزاج آدم‌ها دارد استفاده شود. البته شرایط افزایش جمعیت و مراودات، این تقاضاها را ایجاد کرده است.
نکته کلیدی این است که میوه فقط یک ماده غذایی نیست، بلکه بخشی از تدابیر حفظ سلامت است. از آنجا که آدم‌ها با هم متفاوتند، هر میوه‌ای برای هر فرد، در هر شرایطی و به هر میزانی مناسب نیست. وجود بیماری‌های زمینه‌ای (مانند دیابت) محدودیت‌های جدی‌تری به خصوص در مصرف میوه‌های آبدار، شیرین و خشک ایجاد می‌کند.
خبرنگار: اگر موافق باشید به سراغ میوه‌های پاییزی برویم؛ یکی از محبوب‌ترین آن‌ها انار است که در بازار نیز فراوان دیده می‌شود. از منظر طب ایرانی، انار چه خواصی دارد؟
دکتر ستایش: انار میوه‌ای بسیار زیبا، خوش‌رنگ و مناسب این فصل است. از دیدگاه طب ایرانی، انار می‌تواند معده و کبد را تقویت کند، یک خون‌ساز بسیار خوب است، در رفع یبوست مؤثر بوده و برای پوست مفید است. همچنین حاوی آنتی‌اکسیدان‌ها و پلی‌فنول‌هاست که خواص پیشگیرانه دارند.
نکته مهم دیگر، طعم انار است. انار ترش، ملس و شیرین هر کدام مزاج و موارد مصرف متفاوتی دارند. کسانی که معده‌ها یا مزاج‌های سرد و خشک دارند، نباید از انار ترش استفاده کنند. افراد دیابتی نیز باید در مصرف انار شیرین (که قند بالاتری دارد) احتیاط کنند. به طور کلی توصیه می‌شود انار یک تا دو ساعت بعد از غذا و به صورت کامل (همراه با دانه‌ها) مصرف شود تا فیبر و خواص کامل آن به بدن برسد.
خبرنگار: آیا خوردن پرزها و پره‌های سفید داخل انار هم توصیه می‌شود؟
دکتر ستایش: بله؛ پره‌های نازک روی دانه‌ها یکی از «مصلحات» انار هستند. کسانی که رفلاکس یا هضم ضعیف دارند، اگر این پره‌های نازک و کمی ترش‌مزه را همراه با انار بخورند، به تقویت بافت معده کمک می‌کند. مصرف انار روزی یک عدد برای افراد سالم در فصل پاییز منعی ندارد.
خبرنگار: آیا میوه‌های شیرین مثل پرتقال شیرین یا انار شیرین در بالا رفتن فشار خون تأثیری دارند؟
دکتر ستایش: این یک پرسش بسیار خوب است. اختلالات متابولیک (مثل کبد چرب، بیماری‌های قلبی-عروقی، فشار خون و چربی خون) معمولاً از پدیده‌ای به نام مقاومت به انسولین ناشی از مصرف متناوب و مرتب قندها شروع می‌شوند. قند میوه از قندهای بسیار سریع و دردسترس است. بنابراین، مصرف افراطی میوه‌های شیرین می‌تواند قند خون را بالا برده و به تبع آن در افراد مستعد، فشار خون را نیز تشدید کند.
خبرنگار: افراد با طبع سرد یا گرم چه میوه‌هایی بخورند؟ و همچنین درباره خرمالو و لیموترش بفرمایید؟
دکتر ستایش: همه میوه‌ها و سبزی ها طابع مختلفی دارند. برای مثال، انار ترش مزاج سرد و خشک دارد و برای افراد سوداوی و سردمزاج با محدودیت توصیه می‌شود، در حالی که انار شیرین به سمت گرمی و اعتدال متمایل است.
خرمالو حتماً باید کاملاً رسیده مصرف شود. خرمالو نارس و گس به دلیل داشتن تانن بالا، قابض است و می‌تواند ایجاد یبوست کند. برای دیابتی‌ها نیز به دلیل شیرینی زیاد باید با محدودیت مصرف شود، اما نوع رسیده آن برای افراد سالم بسیار خوش‌طعم بوده و به تقویت معده کمک می‌کند.
مرکبات منبع غنی ویتامین C هستند که نقش پیشگیرانه در سرماخوردگی دارد. اما لیموترش یا لیمو شیرین برای کسانی که رفلاکس معده (برگشت اسید) دارند، ممکن است در صورت مصرف افراطی مضر باشد. میوه بهتر است با معده خالی مصرف نشود و یک تا دو ساعت پس از غذا میل شود.
خبرنگار: درباره "شلغم" و "به" که در این فصل بسیار توصیه می‌شوند چه نکاتی وجود دارد؟
دکتر ستایش: یکی از اساتید طب سنتی می‌گفت تا زمانی که شلغم در بازار است، حداقل شب‌ها باید یک عدد مصرف شود. شلغم طبع گرم و تر دارد، برای سرماخوردگی مفید است، مجاری تنفسی و سینه را نرم می‌کند، به دفع فضولات دستگاه گوارش کمک می‌کند و تاب‌آوری بدن را در مقابل بیماری‌های پاییزی افزایش می‌دهد. بهترین روش پخت آن بخارپز کردن است؛ همچنین ترکیب آب شلغم با مقدار مساوی شکر (به عنوان شربت شلغم) برای کاهش علائم سرماخوردگی بسیار مؤثر است.
"به" حاوی پکتین، فیبر و ترکیبات فنولی فراوان است. مصرف خام آن به دلیل بافت متراکم توصیه نمی‌شود، اما به صورت پخته، خورش، مربا یا دمنوش بسیار عالی است. بوییدن "به" نیز برای تقویت قلب و مغز مفید است. دانه به (به‌دانه) را نباید جوید یا خورد، اما قرار دادن آن در آب جوش و استفاده از موسیلاژ (لعاب) حاصل از آن، یک رطوبت‌بخش عالی برای گلو و سرفه‌های خشک پاییزی است.